نون و القلم

عنوان کتاب : نون والقلم

نويسنده : جلال آل احمد

تاريخ نشر : خرداد ماه 83

تايپ : ليلا اکبری

پيش درآمد

1

يکی بود يکی نبود . غير از خدا هيچ کس نبود . يک چوپان بود که يک گله بزغاله داشت و يک کله ی کچل ، و هميشه هم يک پوست خيک می کشيد به کله اش تا مگس ها اذيتش نکنند . از قضای کردگار يک روز آقا چوپان ما داشت گله اش را از دور و بر شهر گل گشادی می گذراند که ديد جنجالی است که نگو .مردم همه از شهر ريخته بودند بيرون و اين طرف خندق علم و کتل هوا کرده بودند و هر دسته يک جور هوار می کردند و يا قدوس می کشيدند . همه شان سرشان به هوا بود .و چشم هاشان رو به آسمان . آقا چوپان ما گله اش را همان پس و پنا ها ، يک جايی لب جوی آب ، زير سايه درخت توت ، خواباند و به سگش سفارش کرد مواظب شان باشد و خودش رفت تا سر و گوشی آب بدهد . اما هرچه رو به آسمان کرد ، چيزی نديد . جز اين که سر برج و باروی شهر و بالا سر دروازه هاشان را آينه بندان کرده بودند و قالی آويخته بودند و نقاره خانه ی شاهی ، تو بالاخانه ی سر دروازه ی بزرگ ، همچه می کوبيد و می دميد که گوش فلک را داشت کر می کرد . آقا چوپان ما همين جور يواش يواش وسط جمعيت می پلکيد و هنوز فرصت نکرده بود از کسی پرس و جويی بکند که يک دفعه يکی از آن قوش های شکاری دست آموز مثل تير شهاب آمد و نشست روی سرش . از آن قوش هايی که يک بزغاله را درسته می برد هوا.و آقا چوپان ما تا آمد بفهمد کجا به کجاست ، که مردم ريختند دورش و سردست بلندش کردند و با سلام و صلوات بردندش . کجا ؟ خدا عالم است . هرچه تقلا کرد و هر چه داد زد ، مگر به خرج مردم رفت ؟ اصلا انگار نه انگار ! به خودش گفت:

«خدايا ! مگه من چه گناهی کرده ام ؟ چه بلايی می خوان سرم بيارن؟ خدا روشکر که از شر اين حيوون لعنتی راحت شدم . نکنه آمده بود چشام رو درآره!...» و همين جور با خودش حرف می زد که مردم دست به دست رساندندش جلوی خيمه و خرگاهی شاهی و بردندش تو . آقا چوپان ما از ترس جانش ، دو سه بار از آن تعظيم های بلند بالا کرد و تا آمد بگويد «قربان...» که شاه اخ و پيفی کرد و به اشاره ی دست فهماند که ببرندش حمام و لباس نو تنش کنند و برش گردانند .»

آقا چوپان ما که بدجوری هاج و واج مانده بود و دلش هم شور بزغاله ها را می زد ، باز تا آمد بفهمد کجا به کجاست که سه تا مشربه آب داغ ريختند سرش و يک دلاک قلچماق افتاد به جانش . اين جای قضيه البته بسيار خوب بود . چون آقا چوپان ما سال های آزگار بود که رنگ حمام را نديده بود . البته سال و ماهی يک بار اگر گذارش به رودخانه ی باريکه ای می افتاد تنی به آب می زد ؛ اما غير از شب عروسيش ، يادش نبود حمام رفته باشد و کيسه کشيده باشد . اين بود به که قضا تن داد و پوست خيک را از کله اش کشيد و تا کرد و گذاشت کنار ؛ و ته و توی کار را يواش يواش از دلاک حمام درآورد که تا حالا کله ی اين جوری نديده بود و ماتش برده بود . قضيه از اين قرار بود که هفته ی پيش سرب داغ تو گلوی وزير دست راست پادشاه مانده بود و راه نفسش را بسته بود و حالا اين جوری داشتند برايش جانشين معين می کردند .

آقا چوپان ما خيالش که راحت شد ، سردرد دل را با دلاک وا کرد و تا کار شست و شو تمام بشود و شال و جبه ی صدارت بياورند تنش کنند ، فوت و فن وزارت را از دلاک ياد گرفت ، و هرچه فدايت شوم و قبله ی عالم به سلامت باشد و از اين آداب بزرگان شنيده بود ، به خاطر سپرد و دلاکه هم کوتاهی نکرد و تا می توانست کمرش را با آب گرم مالش داد که استخوان هاش نرم بشود و بتواند حسابی خودش را دولا و راست بکند . و کار حمام که تمام شد ، خودش را سپرد به خدا و رفت توی جبه صدارت .

اما از آن جا که آقا چوپان ما اصلا اهل کوه و کمر بود ، نه اهل اين جور ولايت ها و شهر ها ، با اين جور بزرگان و شاه و وزرا ؛ وو از آن جا که اصلا آدم صاف و ساده ای بود ؛ فکر بکری به کله اش زد . و آن فکر بکر اين که وقتی از حمام درآمد کپنک و چاروخ ها و پوست خيک کله اش را با چوب دستی گله چرانيش پيچيد توی يک بخچه و سپرد به دست يکی از قراول ها و وقتی رسيد به کاخ وزارتی اول رفت تو زير زمين هاش گشت و گشت تا يک پستوی دنج گير آورد و بخچه را گذاشت توی يک صندوق و درش را قفل کرد و کليدش را زد پرشالش و رفت دنبال کار وزارت و دربار .

اما بشنويد از پرقيچی های و زير دست راست قبلی ، که با آمدن آقا چوپان ما دست و پاشان حسابی تو پوست گردو رفته بود و از لفت و ليس افتاده بودند ؛ چون که آقا چوپان وزير شده ی ما سور و ساتشان را بريده بود و گفته بود ، به رسم ده «هرکه کاشت بايد درو کند.»...جان دلم که شما باشيد اين پرقيچی ها نشستند و با وزير دست چپ ساخت و پاخت کردند و نقشه کشيدند که دخل اين وزير دهاتی را بياورند که خيال کرده کار وزارت مثل کدخدايی يک ده است . اين بود که اول سيل قابچی باشی مخصوص وزير جديد را چرب کردند و به کمک او زاغ سياهش را چوب زدند . و زدند و خبرچينی کردند و کردند و کردند تا فهميدند که وزير جديد ، هفته ای يک روز می رود توی پستو و يک ساعتی دور از اغيار يک کارهايی می کند ، اين دمب خروس که به دست شان افتاد رفتند و چو انداختند و به گوش شاه رساندند که چه نشسته ای ، وزير دست راست هنوز از راه نرسيده يک گنج به هم زده ، گنده تر از گنج قارون و سليمان . و همه اش را هم البته که از خزانه ی شاهی دزديده ! شاه هم که خيلی عادل بود و رعيت پرور و به همين دليل سالی دوازده تا دوستاق خانه ی تازه می ساخت تا هيچ کس جرات دزدی و هيزی نکند ؛ با وزير دست چپ قرار گذاشت که يک روز سربزنگاه بروند ، گيرش بياورند و پته اش را روی آب بيندازند .

جان دلم که شما باشيد ، راويان شکرشکن چنين روايت کرده اند که وقتی روز و ساعت موعود رسيد ، شاه با وزير دست چپ و يک دسته قراول و يساول و همه ی پرقيچی ها راه افتادند و هلک و هلک رفتند سراغ پستوی مخفی و وزير دست راست ، و همچه که در را باز کردند و رفتند تو ، نزديک بود از تعجب شاخ در بياورند ! ديدند وزير دست راست نشسته ، پوست خيک به کله اش کشيده ، جبه ی وزارت را از تنش درآورده ، همان لباس های چوپانی را پوشيده و تکيه داده به چوب دستی زمخت و قديمش و دارد های های گريه می کند ، شاه را می گويی چنان تو لب رفت که نگو . وزير دست چپ و پرقيچی ها که ديگر هيچ چی.

باقيش را خودتان حدس بزنيد . البته وزير دست راست از اين دردسرهای اول کار که راحت شد يک نفر آدم امين را روانه ی ده آبا اجداديش کرد که تاوان گله ی مردم ده را که آن روز لت و پار شده بود ، بدهد . چون آقا چوپان ما بعدها فهميد که همان روز هرکدام از بزغاله ها مردنی های گله اش را يکی از سردمداران و قداره بندهای محله های شهر ، جلوی موکب شاهی قربانی کرده . و از زير اين دين که بيرون آمد زن و بچه هاش را خواست به شهر وبچه ها را گذاشت مکبت و به خوشی و سلامت زندگی کردند و کردند و کردند تا قضای الهی به سرآمد و نوبت وزارت رسيد به يکی ديگر . يعنی وزارت دست راست مغضوب شد و سر سفره ی دربار زهر ريختند تو غذاش و حکيم باشی دربار که حاضر و ناظر بود به اسم اين که قولنج کرده ، دستور داد زود برسانندش به خانه . آقا چوپان ما که وزارت بهش آمد نکرده بود ، فورا شستش خبردار شد . به خانه که رسيد گفت رو به قبله بخوابانندش و بچه هاش را صدا کرد و بهشان سپرد که مبادا مثل او خام جبه ی صدارت بشوند و اين هم يادشان باشد که از کجا آمده اند و بعد هم سفارش چاروخ و کپنک چوپانيش را به آن ها کرد و سرش را گذاشت زمين و بی سر و صدا مرد و چون در مدت وزارت ، نه مال و منالی به هم زده بود و نه پول و پله ای اندوخته بود تا کسی مزاحم زن و بچه اش بشود ، اين بود که زن و بچه هاش بعد از خاک کردن او برگشتند سر آب و ملک اجدادی . دختر ها خيلی زود شوهر کردند و رفتند و مادره هم فراق شوهرش را شش ماه بيش تر تحمل نکرد . اما پسرها که دو تا بودند چون پشت شان باد خورده بود و بعد از مدت ها شهرنشينی ، پينه ی دست هاشان آب شده بود و ديگر نمی توانستند بيل بزنند و او ياری کنند ؛ يک تکه ملکی را که وارث پدری داشتند ، فروختند و آمدند شهر و چون کاری ديگر از دست شان برنمی آمد شروع کردند به مکتب داری...

خوب . درست است که قصه ی ما ظاهرا به همين زودی به سر رسيد  ، اما شما می دانيد که کلاغه اصلا به خانه اش نرسيد و درين دور و زمانه هم هيچ کس قصه ی به اين کوتاهی را از کسی قبول نمی کند . و از قضای کردگار ناقلان اخبار هم اين قصه را فقط به عنوان مقدمه آورده اند تا حرف اصل کاری شان را برای شما بزنند . اين است که تا کلاغه به خانه اش برسد ، می رويم ببينيم قصه ی کاصل کاری کدام است ديگر .

مجلس اول

2

حالا باز هم يکی بود و يکی نبود . در يک روزگار ديگر ، دو تا آميرزا بنويس بودند که هرکدام دم يک در مسجد جامع شهر بزرگی که هم شاه داشت هم وزير ، هم ملا داشت و هم رمال ، هم کلانتر و هم داروغه و هم شاعر و هم جلاد ؛ صبح تا شام قلم می زدند و کار مردم شهر را راه می انداختند . يکی شان اسمش آميرزا اسدالله بود و آن يکی آميرزا عبدالزکی .هر دو از توی مکتب خانه با هم بزرگ شده بودند و سواد و خط و ربط شان ، بفهمی نفهمی عين هم ديگر بود و گذشته از همکاری ، محل کسب شان هم نزديک هم بود . هر دو تاشان هم زن داشتند و هر کدام هم سی چهل ساله مردی بودند .اما آميرزا عبدالزکی بچه نداشت و اين خودش درد بی درمانی شده بود. و گرچه کار و بارشان از آميرزا اسدالله خيلی بهتر بود ، هفته ای هفت روز با زنش حرف و سخن داشت که مدام پسه ی دو تا بچه ديگر گرد و قنبلی آميرزا اسدالله را تو سر شوهرش می زد . گرچه از قديم و نديم گفته اند که همکار چشم ديدن همکار را ندارد ، اما وضع کار و روزگار اين دو تا آميرزا بنويس جوری بود که لازم نمی ديدند چشم و هم چشمی کنند .آن که بچه نداشت پول و پله داشت و با بزرگان می نشست و آن که مال و منالی نداشت دو تا بچه ی مامانی داشت که يک موی گنديده شان را به تمام دنيا با بزرگانش نمی داد . ازين گذشته آدم با سواد توی آن شهر ، گرچه پايتخت بزرگی بود ، خيلی کم بود ، و اگر قرار می شد هرکدام از اهل شهر ، دست کم سالی يک عريضه شکايت به کلانتر محل يا داروغه ی شهر بنويسد کار آن قدر بود که اين دو تا همکار ، تو پای هم ديگر نپيچند .در صورتی که در آن شهر ماهی يک بار يک نفر را از بالای بارو می انداختند تو خندق جلوی گرگ های گرسنه ؛ و هردو ماهی يک بار هم يکی را شمع آجين می کردند و صبح تا غروب دور شهر می گرداندند ، تا کسی جرات دزدی و هيزی نکند . و به هر صورت مشتری ميرزا بنويس های ما چندان کم نبود . و به همين مناسبت دوستی شان را که حفظ کرده بودند هيچ چی ، گاهی گداری هم در عالم رفاقت زير بال هم ديگر را می گرفتند . ديگر اين که از هم رودربايستی نداشتند ؛ از اسرار هم ديگر با خبر بودند ؛ زياد اتفاق می افتاد که با هم درد دل کنند . اما هرکدام شان هم در زندگی برای خودشان راهی را انتخاب کرده بودند و فضولی به کار هم ديگر نمی کردند . خوب حالا چه طور است برويم سراغ يکی يکی اين دو تا ميرزابنويس و ببينيم حال و روزگار هر کدام چه طورها بود .

جان دلم که شما باشيد از شش تا شکمی که زن آميرزا عبدالله برايش زاييده بود ، فقط دوتاشان مانده بودند . يکيش پسردوازده ساله ای بود به اسم حميد که صبح ها می رفت مکتب و عصرها دم پرباباش می گشت و فرمان می برد و راه و رسم ميرزابنويسی را ياد می گرفت و آن يکيش دخختر هفت ساله تو دل برويی بود به اسم حميده که صبح تا شام پابه پای مادرش راه می رفت و براش شيرين زبانی می کرد و از سبزی پاک کردن گرفته تا گوشت کوبيدن ؛ هرکاری که مادر بهش می گفت ، راه می انداخت . خانه شان دو اتاق داشت با يک حوض . و يک باغچه ی کوچولو هم داشتند به اندازه ی يک کف دست که بچه ها توش ، لاله عباسی کاشته بودند و خودشان هم آبش می دادند . توی حوض شان هم پنج تا ماهی گل گلی ، صبح تا شام دنبال هم می کردند . يکی از اتاق هاشان را با دو قاليچه ی ترکمنی فرش کرده بودند .و يک جفت لاله سر طاقچه اش گذاشته بودند و اتاق ديگر با زيلو فرش شده بود و دو دست رخت خواب بالای اتاق بود و سرطاقچه ها هم ، زيادی کاسه بشقاب مسی و چينی شان را چيده بودند يا از اين جور خرت و خورت های زندگی . يک دانه يخدان هم گذاشته بودند گوشه ی همين اتاق که لباس هاشان را توش می گذاشتند و جزو اين لباس ها هم يک کپنک پاره پاره بود با يک جفت چاروخ و يک عصای گره گوله دار که زن ميرزا اسدالله از دست شان به عذاب آمده بود و نمی دانست چرا ميرزا آن قدر بهشان دل بسته و نمی گذارد بدهندشان به قبا آر خلقی .

زن ميرزا اسدالله اسمش زرين تاج بود .از آن زن های کدبانو که از هر انگشت شان هنری می ريزد.و يک تنه يک اردو را ناهار می دهند . اما حيف که توی زندگی ميرزا ، خبری از سور و مهمانی نبود چه برسد به مهمانی اردو. نه بروبيايی ، نه سفره ی رنگينی . نه اسب واستری . و نه کلفت و نوکری . حتی گاهی که زرين تاج خانم ، حالش خوب نبود مجبور بود دسته هونگ را بدهد به دست دختر نازنينش که گوشت بکوبد . دلش خون بود . اما چاره ای نداشت . با همه ی اين ها گاهی که دلش خيلی از دست روزگار سر می رفت ، تلافی اش را سرآميرزا درمی آورد . يک روز سر اين که چرا چادر چاقچور درخشنده خانم (زن آميرزا عبدالزکی)نونوارتر است ؛ روز ديگر سر اين که چرا ميرزا دير به خانه آمده يا چرا دستش هميشه مرکبی است ؛ روز ديگر سر اين که چرا ميراب محل آب اول را که پر از گل و لجن است تو آب انبارخانه ی آنها ول کرده ؛ و از اين جور حرف و سخن ها ...اما اين بگومگوها هيچ وقت به قهر و دعوا نمی کشيد و شب نشده زن و شوهر آشتی می کردند و از نو.

اما کار و بار ميرزا اسدالله ازين قرار بود که صبح ناشتايی که می کرد قلم دانش را می زد پرشالش و به اميد حق می رفت دم در مسجد جامع شهر . بساطش را که يک ميز کوچک بود و يک پوست تخت ، از توی کفش دانی مسجد درمی آورد و کنار در مسجد بزرگ ، تو دالان ، پوست تخت را پهن می کرد زيرپاش و دوزانو می نشست پشت ميز به انتظار مشتری . و کارش کاغذ نويسی بود . با خط خوش نستعليق و حاشيه پهن و آخر خط ها سربالا و با آداب تمام . و از هر کاغذی که می نوشت صنار می گرفت . نرخ داشت . مشتری هايش هم کاسب کارهای بازار بودند که حواله ی برنج و روغن و نخود لوبيا برای تجار می فرستادند يآ بيجک و رسيد و پته به هم می دادند ؛ يا خاله چادرهايی که پنهانی از شوهرشان به قوم و خويش ها کاغذ می نوشتند و از هووی تازه شان درددل می کردند و از مادرشوهرشان ، يا کلفت نوکرهايی که از ولايت خودشان دورافتاده بودند و توی شهر گير کرده بودند و دل شان برای هم ولايتی شان تنگ شده بود و توی کاغذ ، احوال يک يکی گاو و گوسفندهای باباشان را می پرسيدند و به همه ی اهل ده جدا جدا سلام می رساندند و برای چاق شدن الاغ گر گرفته ی خانواده دوا درمان سفارش می دادند ...ديگر برای تان بگويم يا عمله بناها که مزد تابستان شان را به ولايت می فرستادند ، يا آدم هايی که شکايتی داشتند و می خواستند عريضه به حاکم و کلانتر و ديوان خانه بنويسند . و اين جور مشتری ها از ديگران بيش تر بودند . چون وقتش که شد ، برای تان بگويم که اوضاع آن روزگار چه جوری بود و چرا سنگ رو سنگ بند نمی شد و چرا دست به دل هر که می گذاشتی ناله اش به فلک بود .

جان دلم که شما باشيد ، هفته ای دو سه تا بچه مکتبی بودند که چون اولاد اعيان و اشراف بودند و ننه باباشان حيف شان می آمد که انگشت بچه هاشان زير فشار قلم پينه ببندد ، مشق شان را می زدند زير بغل لله باشی ها و می فرستادند برای ميرزا اسدالله که فوری می نوشت و برمی گرداند وهمين کار ، خودش برای ميرزا هفته ای چارعباسی ، گاهی يک قران ، گاهی هم بيش تر مداخل داشت . بگذريم که اين جور کارها گاهی شب های ميرزا اسدالله را هم می گرفت و پيه سوزش تا بوق سگ روشن بود و بچه ها بی خواب می شدند و داد زرين تاج خانم درمی آمد ؛ اما شکم چهار نفر را سير کردن در آن عهد و زمانه هم کار آسانی نبود و فردا صبح که ميرزا دست می کرد پر شالش و صناری ها و عباسی ها و پنابادها را می ريخت تو دامن زنش ، اوقات تلخی تمام می شد سر بچه ها به جای ديگر گرم بود ، روی هم ديگر را هم می بوسيدند .

ديگر از راه های مداخل ميرزا اسدالله اين بود که گاهی چشم آخوندها و کلم به سرها را دور ببيند و صلح نامه يا وصيت نامه ای برای حاج آقاهای محل بنويسد يا قباله ی خريد و فروش خانه و دکان و ملکی را .

البته اگر آخوندها که نماينده ی حاکم شرع بودند ، بو نمی بردند و گند قضيه درنمی آمد ، اين جور کارها درآمد کلانی داشت و يک قباله اش می ارزيد به يک سال قلم زدن. حتی گاهی به کاسه نبات و طاقشال هم وصال می داد . اما حيف که اين لقمه های گنده به راحتی از گلو پايين نمی رفت .و در تمام مدت اين پانزده سالی که ميرزا اسدالله جای باباش نشسته بود ، فقط سه بار از اين کارها پاداده بود ؛ که دفعه ی آخرش مال سه سال پيش بود . و از همان سربند نزديک بود روزگار ميرزا سياه شود . و همين قضيه هم باعث شد که ميزان الشريعه ، امام جمعه ی شهر و حاکم شرع ، دم لوله هنگ دار باشی مسجد را ديده بود که زاغ سياه ميرزا را چوب بزند و سير تا پياز کار هر روزه اش را به گوش کلانتر محل برساند.

آن دفعه ی آخری ، قضيه ازين قرار بود که آمده بودند ميرزا را برده بودند تا وصيت نامه ی حاج عبدالغنی را بنويسد که پير و خرفت شده بود و زن های صيغه ای و عقديش می ترسيدند ، وصيت نکرده سرش را بگذارد زمين و حاکم و داروغه که دست روی اموالش گذاشتند ، چيزی به کور و کچل های آن ها نرسد . از قضای کردگار حاجی درست يک هفته بعد از وصيت ريق رحمت را سرکشيده بود و کلانتر و داروغه که انبان ها دوخته بودند ، به محض اين که چشم شان به خط و مهر ميرزا اسدالله افتاده بود دود از کله شان بلند شده بود ، اما هيچ کاری نتوانسته بودند بکنند . چون دست خط ميرزا را تمام اهل محل به احترام و اعتبار می شناختند و می دانستند که تو هيچ معامله ای يک نقطه زيادی روی هيچ کلمه ای نمی گذارد . اين بود که کلانتر محل کسی را فرستاده بود پيش همين ميزان الشريعه که به عنوان دخالت در کار ديوان شرع ، ميرزااسدالله را همان در محل کارش ، وسط بازار ، شلاق بزنند . و حقش را بخواهيد خدا پدر ريش سفيدها و پير و پاتال های محل را بيامرزد که اگر دير جنبيده بودند کار از کار گذشته بود. ده دوازده تاشان راه افتاده بودند و به سرکردگی حکيم باشی محل که دايی ميرزااسدالله بود ، رفته بودند پيش ميزان الشريعه ، امام جمعه ی شهر ، و التزام داده بودند که ديگر ميرزا در کار حکيم شرع دخالت نکند . و ميزان الشريعه هم که نقدا وجه ثلث و خمس و زکات حاج عبدالغنی را از دست داده بود ، اما دلش نمی خواست در مرگ هرکدام از آن ريش سفيدها به همين اندازه مغبون بشود ، اين بود که رضايت داد و شکايت حاکم شرع را پس گرفت و کلانتر را هم يک جوری راضی کردند و سر و صداها خوابيد و راستش ريش سفيدهای محل هم همين جوری در اين کار دخالت نکرده بودند يا فقط به احترام حکيم باشی که گذر پوست هرکدام شان روزی به دباغ خانه اش می افتاد ؛ بلکه بيش تر به اين علت به نفع ميرزا اسدالله پادرميانی کردند که خودشان هم برای آن جور معامله ها و قباله نويسی ها و وصيت ها بيش تر مايل بودند ، بی سر و صدا بيايند سراغ آدم قانع و مطمئنی مثل ميرزا و هيچ وقت سرغ حاکم شرع يا کلانتر و داروغه نروند . چون برای هر کار مالی کوچکی يآ برای هر معامله ی مختصری اگر قرار بود پای حاکم شرع و حاکم عرف و ديوان خانه به ميان بيايد ، آن قدر درباره عوارض و عشريه و خمس و مال الله و رد مظالم و ديگر حقوق  عقب افتاده  سخت می گرفتند که گاهی از اصل معامله هم بيش تر خرج بر می داشت . به اين مناسبت بود که ريش سفيدهای محل به آن عجله پادرميانی کردند و آبروی ميرزا اسدالله را خريدند و با من بميرم تو بميری ، خود ميرزا را هم راضی کردند که بعد از نماز مغرب ، برود جلوی روی همه ی اهل محل ، دست ميزان الشريعه را ببوسد و بعد از آن هم تا می تواند علنا کاری به اين کارها نداشته باشد .

اين جوری که ديديد ، گرچه کارهای نان و آب دار کم تر و تور ميرزا اسدالله می خورد ، اما دست کم روزی بيست سی تا کاغذ و پته و حواله و عريضه شکايت می نوشت و با همين ها نان و آب بچه ها را در می آورد و قناعت می کرد ، البته چون علاوه بر اعتمادی که اهل محل بهش داشتند ، خط و ربطشان هم خوب بود و در آداب تذهيب و تشعير و آب و رنگ هم دست داشت ، سالی يکی دو تا مشتری کلان گيرش می آمد که می خواست ديوان حافظی با غزليات شمسی را برايش بنويسد يا رباعيات خيآم را تذهيب کند يا زاد المعادی را روی طومار بياورد . خاکه زغال زمستان و لباس شب عيد بچه ها هم از اين راه در می آمد .

جان دلم که شما باشيد سرتاسر کار ميرزا همين جورها بود . راه کارش را هم خوب بلد بود . کاغذهايی را می نوشت بسته به اين که مشتری چه جور آدمی باشد و طرفش چه جور ، القاب و تلقاب می داد و می دانست که با هر کسی چه جور تا کند . يا به هر کسی چه عنوان و خطابی بدهد . از کاغذ به برادر و خواهر گرفته تا شکايت به کلانتر و داروغه و حتی دربار ، همه را بلد بود  چه جور شروع کند و چه جور ختم کند و چه جور مطلب را بپروراند که به هيچ جا برنخورد ؛ يا اين که کجای کاغذ ، شعر جا بدهد و کجاش مثل عربی و آيه ی قرآن . از بس هم عريضه ی شکايت نوشته بود ، راه همه ی سوراخ سمبه های حکومتی و ديوان خانه و دوستاق خانه را می دانست و می دانست شاکی چه کارها بايد بکند و دم چه کسانی را بايد ببيند به عريضه اش بگيرد . و باز هم از بس رسيد و برات نوشته بود به همه ی سوراخ پستو های زندگی اهل محل آشنا بود و می دانست هر کدام چقدر آب و ملک دارند ؛ چند تا زن و بچه دارند ؛ و غم و غصه ها و گرفتاری های هرکدام شان چيست . به همين مناسبت اگر کسی عروسی داشت يا ، خدای نکرده عزا ؛ اگر کسی ، زبانم لال ، ورشکست می شد يا می مرد ؛ اول کسی را که خبر می کردند ميرزا اسدالله بود . برای اين که برود ترتيب شربت و خوانچه و قاب و قدح مجلس را بدهد يا بفرستد ديگ و ديگبرش را حاضر کند يا دعوتش را بنويسد . روی اين زمينه ها بود که سرتاسر اهل محل از در مسجد جامع شهر تا نزديکی های ارگ حکومتی ، ميرزا را می شناختند و باهاش سلام و عليک داشتند . شايد بشود گفت دوستش هم داشتند . اما راستش را بخواهيد در کار مردم آن عهد و زمانه نمی شود به راحتی حکم کرد . چون از بس گرفتاری داشتند و خاک توسری ، و از آن جا که هرکاری ، از نان خوردن گرفته تا دختر شوهر دادن ، براشان عزا بود ؛ حق داشتند که زياد هم به فکر آميرزا اسدالله نباشند . اما اين قدرش را می شود حکم کرد که چون ميرزا اسدالله هم يکی از احتياجات اهل محل بود ، همان قدر که رعايت لوله هنگ دار باشی مسجد را می کردند که مبادا يک روز تنگ شان بگيرد و آفتابه شان دير حاضر بشود ؛ همين قدر هم رعايت ميرزا اسدالله را می کردند . نه کم تر و نه بيش تر . درست است که ميرزا اسدالله به هر صورت سر و کارش با قلم بود که اولين خلقت عالم است و شعر می دانست و هر چه بود با آن يکی سر و کارش مدام با لوله هنگ بود و بوی گند ، از زمين تا آسمان فرق داشت ؛ اما برای اهل محل و مردم آن روزگار همين قدر که يکی اسب و استر نداشت و حاجب و دربانی جيره خورش نبود و مهتری دنبال قاطرش سگ دو نمی زد ، تا مجبور باشند تعظيم و تکريمش کنند و بادمجانش را دور قاب بچينند ، کافی بود که او را هم يکی مثل خودشان بدانند و رفتاری را باهاش بکنند که با همه می کنند .

خوب . اين کار و بار ميرزا اسدالله . حالا برويم سراغ آن يکی ميرزابنويس .

جان دلم که شما باشيد آميرزا عبدالزکی آدمی بود صاحب عنوان و به زحمت می شد بهش گفت ميرزا بنويس . اما چون به هر صورت او هم از راه قلم و کاغذ نان می خورد ، چاره ای نداريم جز اين که او را هم اهل همين بخيه بدانيم . همان جور که خود او هم چاره ای نداشت جز اين که همکاری با ميرزا اسدالله را به ميل و رغبت قبول کند . به هرجهت ، اين آميرزای دوم ، دم آن يکی در مسجد جامع ، اول بازار بزرگ ، يک حجره ی حسابی داشت که با قاليچه های کردی و کاشی فرشش کرده بود و برای مشتری هايش مخده گذاشته بود و به محض اين که يکی از در می آمد تو ، بسته به اين که چه جور آدمی بود و چه کاری داشت ، پادوش را صدا می کرد که برود از آب انبار مسجد آب خنک بياورد يا شربت گلاب برايش درست کند . بله همين طور که ديديد پادو هم داشت . گاهی وقتی هم پيش می آمد که توی مجالس بزرگان و آن جاها که بی اهن و تلپ نمی شود رفت ؛ ميرزا عبدالزکی پادوش را گرچه سواد نداشت ؛ شروع می کرد به سرکوفت زدن بهش که «خاک بر سر ، اگر سواد داشتی حالا تو هم واسه ی خودت آدمی بودی . » و از اين حرف ها . باری آميرزا عبدالزکی گرچه بچه نداشت ، اما اقبالش بلند بود . يک خانه داشت با پنج شش تا اتاق ، بيرونی و اندرونی . و دو تا زير زمين و يک حوض خانه و بيا و برو . و همه جا با قاليچه های جور واجور فرش شده ، و اتاق ها پر از جار و يخدان و مخده و مجری های بزرگ و کوچک . يک کلفت زبر و زرنگ هم داشت که کارهای خانه را می رسيد و درخشنده خانم ، زنش ، سنگين و رنگين می آمد و می رفت و دست به سياه و سفيد نمی زد و برای خودش خانمی می کرد . و راستش را بخواهيد حق هم داشت . چون زنی بود متشخص و از قوم و خويش های خانلر خان ، مقرب ديوان که قرار بود در سلام رسمی آينده ، ملک الشعرای دربار بشود . يعنی اين درخشنده خانم يک نوه ی عمه ای داشت که می شد پسردايی خانلرخان و اين خويشاوندی در آن دور و زمانه خيلی بود و به فيس و افاده اش می ارزيد . گناهش گردن راويان اخبار که می گويند غير از همه ی اين ها دندان خود خانلرخان هم پيش اين درخشنده خانم گير کرده بود ...

و گرچه خوب نيست آدم گناه کسی را به گردن بگيرد ، خود ميرزاعبدالزکی هم قضيه را می ديد و زير سبيلی در می کرد . چون از همين راه با ملک الشعرای آينده دربار رفت و آمد پيدا کرده بود که هر وقت قصيده ای می گفت ، مثلا درباره ی صدای آروق وزير دواب بعد از خوردن شکر پلو ، يا هروقت مرثيه ای می گفت ، مثل آن دفعه که کره خر سوگلی قبله ی عالم سقط شده بود ، نوشته اش را می داد دست ميرزاعبدالزکی که ببرد و به قلم دودانگی رقاع روی يک طومار بلند بنويسد و دورش را با آب زعفران و لاجورد گل و بته بيندازد و بياورد . و اين قدر هم لوطی گری داشت ، گاه و بی گاه پيش خواجه نورالدين صدراعظم يا پيش مستوفی الممالک ، اسمی از ميرزا ببرد و يا هروقت پا داد ، سفارشش را به داروغه و کلانتر بکند ، البته ميرزا هم را ه کارش را بلد بود . هيچ وقت برای اين جور خدمت های ناقابل توقع مزد و انعامی از ملک الشعرای حتمی آينده نداشت . همين قدر که به خانه اش راه داشت ، کافی بود . آخر خانلرخان جمعه های اول هر ماه بار عام مانندی می داد به تقليد دربار ، که همه ی قوم و خويش ها می رفتند . با سر هم می رفتند . ميرزا هم صبح جمعه اول هر ماه با زنش راه می افتاد و می رفت ديدن خانلرخان . زن ها توی اندرونی و مردها توی بيرونی . و در همين يک مجلس هم هر کسی هزار کار انجام می داد .

جان دلم که شما باشيد ، درست است که به حساب همين خويشاوندی ، ميزان الشريعه هم گاهی به ميرزای ما کاری رجوع می کرد و هر وقت عروسی و عقدی تو بزرگان بود او را به عنوان محرر با خودش می برد که به هر صورت هيکلی داشت و شال سبز پت و پهنی می بست و بلد بود جبه ی ترمه بپوشد و درست و حسابی با هرکدام از اعيان سلام و احوال پرسی کند . و اين را هم بلد بود که تا آقا خطبه را تمام کند و بله را به هزار زحمت از عروس عزيزدردانه در بياورد ، قباله را حاضر کرده باشد و ديباچه اش را نوشته باشد و برای امضای آقا و شهود عقد حاضر کرده باشد . چراکه سيد بود و از قديم و نديم گفته اند که اين جور کارها برازنده ی اولاد پيغمبر است . به همين علت هم بود که ميرزا هيچ وقت شال سبزش را فراموش نمی کرد و به مردم حالی کرده بود که دستش خوب است و دعاش بخت گشاست و کم کم هم داشت مردم را عادت می داد که بهش بگويند :«آقا». نه برای اين که «ميرزا» عنوان کوچکی برايش باشد ، نه . به اين علت که دعانويس اصلا بايد «آقا» باشد .

باری ، ميرزا عبدالزکی دعا می نوشت . حرزجواد می داد برای فرار از سربازی ، برای دفع مضرت و چشم زخم ، برای بستن دهن مار و عقرب ، برای بخت گشايی ، برای پاگير شدن بچه های مردنی وبرای هزار درد بی درمان ديگر که علاجش از حکيم باشی ها برنمی آمد . و برای هرکدام از اين جور دعاها ، يک دوقرانی نقره می گرفت . او هم نرخ داشت . البته اگر مشتريش از اعيان و اشراف نبود و خودش دست نمی کرد و يک سکه ی طلا روی ميز تحرير ميرزا نمی گذاشت .و خوبی کار ميرزا عبدالزکی همين بود که بيش تر مشتری هايش از زن های اعيان و اشراف بودند و از بزرگان شهر . که اغلب طلسم و چشم بندی می خواستند يا پسه ی کفتار يا مهره ی مار . گاهی گداری هم جادو و جنبل . وبرای خاطر همين جور مشتری ها بود که ميرزا عبدالزکی توی مجری اش مهرگياه و مغز خر و سبيل پلنگ هم داشت و توی گنجه ی عقب حجره اش موش و ميمون و مار و عقرب خشکيده ، نگه می داشت . و از شما چه پنهان تازگی ها يک تابوت لکنته هم تهيه کرده بود که دمرو می گذاشت کنار حجره و رويش يک قاليچه ی ترکمنی انداخته بود تا هرکسی نفهمد و هول نکند . هرکه چله بری داشت تو تابوت می خوابيد ؛ هر که دوای محبت می خواست مهرگياه و مغز خر می برد ؛ هرکه دشمن داشت موش مرده و عقرب خشکيده می برد و همين جور... البته ميرزااسدالله ، به هم بخورد خيلی رعايت حکيم باشی محل را می کرد و تا می توانست دوای خوردنی تو قوطی ها و بسته های جادو و جنبل نمی گذاشت . و اگر هم می گذاشت ، يواشکی بود و از طرف با هزار التماس و قسم و آيه می خواست که رنگ و دوا را حتی آسمان هم نبايد ببيند . و اين خوردنی ها عبارت بود از خاکستر قلم مرده ، آب چله زائو ، ريشه ی اسفندقه ، خاک گورستان و از اين جور چيزها که با تباشير هندی و جوز کوهی و آب زعفران معجون می کرد و حب می ساخت و می داد دست مشتری و نرخ اين کار ديگر دوقران نبود . بلکه پنج قران بود .

يک راه ديگر درآمد ميرزاعبدالزکی تهيه ی جنگ بود برای مداح ها . برای اين جوانک های خوش آب و رنگ که دور فينه ی سرخ شان شالمه ی سبز می بستند و گيوه ی ملکی به پا و عبای خاچيه به دوش ، از اين منبر به آن منبر و ازاين مجلس به آن مجلس ، با دو بيت شعر همه ی امام ها را می کشتند يا مدح می کردند . و همه جا هم جاشان بود . چه در عروسی چه در عزا . در عيد مولود ، در ختنه سوران ، در وليمه ی برگشت حاجی ها از مکه . يا به عنوان چاووش جلوی دسته ی زوار که خيال سفر مشهد يا کربلا داشتند . و چون برای اين جور سفارش ها طومار و دفتر لازم بود ، ميرزا با يکی از صحاف های زير بازار بزرگ گاوبندی کرده بود و دفترهای جلد ترمه و طومارهای حاشيه دار جلد گلابتون را ارازن تر می خريد و با اشعار محتشم يا حديث های مجالس البکا و بحارالانوار يا با شعرهای کليم کاشانی و شيخ بهايی پر می کرد و می فروخت . گاهی هم اتفاق می افتاد که به جوانک های آشنا قسطی می داد . چون اول محرم هر کس يکی از آن طومارها يا دفترها را داشت با يک نيم دانگ صدا ، همان دهه ی اول محرم خرج چهارماهه ی زندگی اش را درآورده بود .

به اين مناسبت روی ميز کنده کاری شده ی آميرزاعبدالزکی دوات های مختلف با رنگ های مختلف چيده بود با يک شيشه آب زعفران و طومارهای قد و نيم قد و يک قلم دان کار تبريز و دو سه جور مسطر . چون کاغذهای قديم خط نداشت و ميرزا بنويس ها مجبور بودند خودشان خط کشی کنند و برای اين کار يک انگ فولادی يا برنجی داشتند و اول انگ را می کوبيدند روی صفحه که جای خط ها فرو می نشست و بعد شروع می کردند به نوشتن . و همين را بهش می گفتند مسطر .

باری ، اين هم خلاصه ای از کار و بار زندگی ميرزا بنويس دوم . حالا برويم ببينيم چه طور شد که اين قصه نوشته شد و چه اتفاقی در زندگی اين دو تا آميرزا بنويس افتاده که ناقلان اخبار مجبور شدند قصه ی نان و آب دارشاهان و امرا و بزرگان را رها کنند و بروند توی کوک اين دوتا آميرزا بنويس که نه اجر دنيايی دارد و نه ثواب عقبايی .

مجلس دوم

3

جانم برای شما بگويد ، روزی از روزهای اواخر تابستان و اوايل پاييز ، ميرزااسدالله پشت بساطش نشسته بود و داشت روی لوح بچه مکتبی ها سرمشق می نوشت که «راستی کن که راستان رستند » و «جور استاد به زمهر پدر» و از اين جور پند و اندرزها که هيچ شاگردی از معلمش و هيچ پسری از پدرش گوش نکرده و نه يک بار و دوبار ، بلکه سی و پنج بار . به قلم نستعليق خوانا و کشيده ی سين ها هفت نقطه و بلندی دسته ی الف ها سه نقطه و قلمش جرق و جوروق صدا می کرد . آفتاب داشت می پريد و از دهنه ی در مسجد سوزی می آمد که نگو  . و ميرزا خيال داشت تا بروبيای نماز مغرب راه نيفتاده ، کارش را سرانجام بدهد و بساطش را جمع کند و برود خانه . پسرش هم دم دستش نشسته بود و لوح های نوشته را يکی يکی از زير دست باباش که درمی آمد ، می گرفت روی شعله ی ته شمعی که وسط پاهايش روشن کرده بود تا زودتر خشک بشوند . و گاه گداری که يکی دو نفر می آمدند بروند مسجد ، چون خيلی عجله داشتند ، باد می افتاد توی دامن قباشان و نور شمع را بيش تر کج و کوله می کرد و يک گوشه ی لوح دوده  می بست و غرغر حميد درمی آمد . دوسه بار که اين اتفاق افتاد ، ميرزا صداش درآمد که :

- پسر جان ! چرا آن قدر غرغر می کنی ؟

پسرش گفت :

- آخر بابا ! تو تا کی می خواهی اين لوح ها را بنويسی ؟

ميرزا اسدالله کمرش را راست کرد و نگاهش را از روی لوح برداشت و به آفتاب لب بام مسجد دوخت و روی پوست تخت جابه جا شد و گفت :

- پسر جان ! من که آزار ندارم اين همه قلم به تخم چشمم بزنم . تو حالا ديگر بزرگ شده ای و بايد سر از کار دنيا دربياوری . می دانی که اين سرمشق های هم مکتبی های خود تو است . اين ها را من عوض ماهانه ی مکتب برای ملاباجی تو می نويسم . بگو ببينم می دانی آن های ديگر چه قدر ماهانه می دهند ؟

حميد من منی کرد و گفت :

- نمی دانم بابا . اما گاهی جوجه می آورند . گاهی هم دستمال بسته .

ميرزا گفت :

لابد . تو هم خجالت می کشی که چرا هيچ وقت دستمال بسته نمی بری . هان ؟ نه بابا جان . هيچ لازم نيست خجالت بکشی . آن های ديگر اعيان هاشان ماهی ده دوازده قران بيش تر نمی دهند . و تو بيش تر از آن ها هم می دهی . می دانی چرا ؟ برای اين که مزد هرکدام اين مشق ها با مرکب و قلمی که می برد و وقتی که می گيرد دست کم می شود يک شاهی . سی و پنج تا لوح است و هفته ای دو بار . چند تا؟

حميد گفت :

- هفتاد تا .

ميرزا گفت :

- بارک الله . پس سی روزه ی ماه می کند يک خرده مانده به سی صد تا . و اين خود ملاباجی است . منتها چون خط و ربطش خيلی خوب نيست ، با من اين طور قرار بسته . هريک قرانی هم بيست شاهی است ، پس جمعا می کند پانزده قران برای هر ماه . يعنی تو يک نصفه بيش تر از بچه اعيان ها ماهانه می دهی . اين ها را برايت می گويم که مبادا خودت را کم تر از آن های ديگر حساب کنی . عيب کار ما اين است که بابای تو فقير است و نمی تواند ماهانه ی مکتب تو را از جای ديگری فراهم کند . آره باباجان ، عيب کار در اين است که پول و پله تو دستگاه ما نيست .

و باز شروع کرد به نوشتن . اما حميد هنوز راضی نشده بود . مثل اين که چيزی روی زبانش سنگينی می کرد . آخر پرسيد :

- چرا بابا؟

ميرزا اسدالله هم چنان که می نوشت ، گفت :

- چه چيز را چرا ؟

حميد دوباره گفت :

- چرا ما پول و پله نداريم ؟

ميرزا گفت :

- چه می دانم باباجان . هرکس تو پيشانيش نوشته . قديمی ها می گفتند روزی رااز روز ازل قسمت کرده اند . می دانی روز ازل يعنی چه ؟

حميد گفت :

-آره بابا همين ديروز تو مشق مان داشتم که «از دم صبح تا آخر شام ابد ...» اما آخر چرا ما نبايد دارا باشيم ؟

ميرزا گفت :

- برای اين که بابای من هم دارا نبود ، بابای بابای من هم دارا نبود . خود من هم مثل تو می رفتم مکتب . بابامم مثل من . منتها کار بابام خيلی سخت تر بود . يادم است هفته ای صد و پنجاه تا سرمشق می نوشت تا ملاباجی مرا از مکتب بيرون نکند . عجب زمانه ی سختی بود . می دانی حميد ؟ اول جنگ باسنی ها بود . جوان های مردم را بدجوری بيگاری می گرفتند و می بردند سربازی . و اين بود که مردم جوان هاشان را قايم می کردند . هر چه هم مرد بود ، رفته بود جنگ و کار ملا باشی ها را ملاباجی ها می کردند . اصلا از همان سربند مکتب داری شد يک کار زنانه . ملاباجی ما صد و پنجاه شاگرد داشت . همه شان هم جغله ، قد و نيم قد . خليفه مان که گنده تر از همه بود ، چهارده سالش بود . خود ملاباجی هم اصلا سواد نداشت . کار شوهرش را می کرد که رفته بود جنگ و خبری ازش نبود . بازخدا پدر آن يکی را بيامرزد که کارآمد بود و توانسته بود دکان شوهرش را بازنگه دارد . آن های ديگر که اصلا دکان شان تخته شد . ملاباشی های ديگر را می گويم . اين بود که مکتب ما شلوغ بود...چه می گفتم حميد ؟

حميد گفت :

- هيچ چی ، صحبت از نداری ما بود و تو هی قصه می گويی . من می خواهم بدانم ما چرا نداريم ؟ مگر خودت نگفتی که حالا ديگر من بايد سر از کار دنيا در بياورم؟

ميرزا گفت :

- پسرجان همين قدر بدان که پول و پله اگر از راه حلال به دست بيايد ، بيش تر از اين ها نمی شود . همين قدر هست که آدم بخور و نمير برو بچه هاش را برساند .

حميد گفت :

- پس آن های ديگر از کجا می آورند که بچه هاشان با الاغ بندری می آيند مکتب ؟ و بيش ترشان لله دنبال شان است ؟

ميرزا گفت :

- چه می دانم . باباجان . من و تو چه کار به کار مردم داريم ؟ لابد ارث بهشان رسيده .

حميد پرسيد :

- ارث؟ ارث چيه بابا!

ميرزا جواب داد :

-ارث چيزهايی است که از ننه بابای آدم براش می ماند .

حميد دوباره پرسيد :

- بابای تو برات چه ارثی گذاشته ؟

ميرزا که ديگر حوصله اش سررفته بود ، غری زد و روی پوست تخت جابه جا شد و چند تا لوحی را که زير دست داشت ، گذاشت کنار و خواست اوقات تلخی کند ، اما دلش نيامد . هرچه بود پسرش بود و می خواست چيز بداند . اين بود که آهی کشيد  و گفت :

- حالا که می خواهی بدانی ، پس گوش هايت را باز کن . بابای من هم اين چيزها را فقط يک دفعه برام گفت . آره جانم . بابای من همان چيزی را برای من ارث گذاشته که من برای تو می گذارم ، نه کم تر ، نه بيش تر . اين وقت روز خدا بيامرزدش . روزی که می خواست بميرد ، صدا کرد و ازم پرسيد : «پسرجان با اين همه مکتبی که رفته ای می دانی همه ی حرف های عالم چند تا است ؟» البته من نمی دانستم . معلوم است ديگر ، خجالت کشيدم و سرم را انداختم پايين . آن وقت بابام درآمد گفت :«نه جانم ! می دانی . منتها نفهميدی غرض من چه بود . غرضم اين بود که تمام حرف های دنيا سی و دوتا است . از الف تا ی . از اول بسم الله تا تای تمت . حالا فهميدی ؟ می خواهم بگويم از آن چه خدا گفته و توی کتاب های آسمانی ، پيغمبرها نوشته تا حرف هايی که فيلسوفان گفته اند و شعرا توی ديوان هاشان رديف کرده اند تا آن چه شما بچه مکتبی می خوانيد و من در تمام عمرم برای مشتری هايم نوشته ام ، همه ی حرف و سخن های عالم از همين سی و دوتا حرف درست شده . به هر زبانی که بنويسی :ترکی يا فارسی يا عربی يا فرنگی . گيرم يکی دو تا بالا و پايين برود . اما اصل قضيه فرقی نمی کند . هرچه فحش و بد و بی راه هست ؛ هرچه کلام مقدس داريم ، حتی اسم اعظم خدا که اين قلندرها خيال می کنند گيرش آورده اند ؛ همه شان را با همين سی و دو تا حرف می نويسند . می خواهم بگويم مبادا يک وقت اين کوره سوادی که داری جلوی چشمت را بگيرد مبادا يک وقت اين کوره سوادی که داری جلوی چشمت را بگيرد و حق را زير پا بگذاری . يآدت هم باشد که ابزار کار شيطان هم همين دوتا حرف است . حکم قتل همه بی گناه ها و گناه کارها را هم با همين حروف می نويسند . حالا که اين طور است مبادا قلمت به ناحق بگردد و اين حروف در دست تو يآ روی کاغذت بشود ابزار کار شيطان . »

ميرزا بعد از گفتن اين ها نفسی تازه کرد ؛ بعد گفت :

-آره پسر جان . وصيت بابام اين بود . ارثش هم همين بود برای من که تنها پسرش بودم .ا ما من وقتی اين وصيت را شنيدم که بيست و سه چهار سالم بود . و تو حالا دوزاده سال بيش تر نداری . اما خودت خواستی که حالا برات بگويم . ممکن است حالا درست سردرنياوری بابای من چه ها گفت.اما وقتی به سن من رسيدی و پشت اين دستگاه نشستی ، می فهمی بابام چه ارثی برای من گذاشته که من هم برای تو می گذارم . حالا بجنب تا اين کار را زودتر تمام کنيم و برويم .

حرف ميرزا که تمام شد ، حميد رفت توی فکر و ميرزا دوباره پرداخت به سرمشق ها و آن چه که باقی مانده بود و به عجله تمام کرد و همه شان را پيچيد توی يک دستمال پيچازی يزدی که از جيبش درآورد ؛ و داشت راه می افتاد که پادوی ميرزاعبدالزکی سررسيد . سلام و عليکی کرد و گفت :«آقا فرمودند موقع رفتن يک توک پا تشريف بياوريد اين جا .» ميرزا اسدالله جواب داد :«سلام مرا به آقا برسان و بگو چشم . نان و گوشت بچه ها را بگيرم ؛ الان می آيم. » و همين کار را هم کرد . بساطش را که توی کفش دانی مسجد جا داد ، آمد بازار از نانوا و قصاب همسايه نان و گوشت هر روزه را گرفت و پيچيد توی همان دستمال چهارخانه ی يزدی و داد دست حميد که يک راست برود خانه و خودش رفت سراغ همکارش .

جان دلم که شما باشيد ، همان طور که دانستيد گاهی از اين اتفاق ها می افتاد . متنها چون ميرزا اسدالله جا و مکان حسابی نداشت ، هر وقت دو تا ميرزای ما با هم کاری داشتند توی حجره ی ميرزا عبدالزکی جمع می شدند . به خصوص اگر زمستان بود و همه ی سوز عالم می پيچيد تو حياط مسجد جامع و از دالان می گذشت و می رفت تو بازار . اين هم بود که بعد از کار روزانه ، می شد درد دلی کرد . به خصوص بعد از اين همه سوال و جواب با حميد که ميرزااسدالله را حسابی پکر کرده بود .

ميرزا تنها لاله ی حجره را روشن کرده بود و گفته بود آب و شربت حاضر کرده بودند و مخده ای بغل دست خودش برای ميرزا اسدالله گذاشته بود . سلام وعليک کردند و ميرزا نشست و بعد از تعارف های عادی ، ميرزا عبدالزکی به حرف آمد که :

- خوب جانم ، چه خبر از اوضاع ؟ فکر می کنی عاقبت کار اين قلندرها به کجا بکشد ؟

ميرزا اسدالله گفت :

- می خواهی به کجا بکشد ؟ فعلا آن قدر هست که مردم يک امام زاده تازه پيدا کرده اند و دنبال معجز می گردند .

ميرزا عبدالزکی گفت :

- من که چشمم آب نمی خورد ؛ جانم ! اما اين را می دانم که اين روزها دکان ما حسابی کساد شده ، جانم . حالا ديگر حرز جواد مردم شده تکيه ی اين قلندرها .

ميرزا اسدالله گفت :

- تو هم که همه اش سنگ خودت را به شکم می زنی . حيف نيست ؟ تا کی می خواهی رونق کسب خودت را در بيچارگی مردم بدانی و در درماندگی شان ؟ البته مردم وقتی پيش تو می آيند که دست شان از همه جا کوتاه شده باشد .

همکارش گفت :

- جانم ! پيش تو کی می آيند ؟

ميرزا اسدالله جواب داد :

-پيش من ؟ وقتی که بدبختی شان تازه شروع شده . حتی آن کسی که کاغذ برای ده می فرستد ، می خواهد درد دلش را بگويد . چه برسد به آن کسی که عريضه ی شکايت دارد . اما اگر من اول بسم الله بدبختی مردمم ، تو آقا سيد ، تای تمتش هستی .

همکارش گفت :

- تو هم که باز رفتی سر حرف های هميشگيت جانم . گور پدر مردم هم کرده ، امروز را عشق است که يک مشتری حسابی به تورمان خورده . می دانی جانم ؟ عصری زن ميزان الشريعه آمده بود اين جا . زن اولش را می گويم . نمی دانم چه دل خونی از دست شوهره داشت . يک  چشم اشک ، يک چشم خون . دعای محبت می خواست جانم ؛ تا هووی تازه را از چشم شوهرش بيندازد . می دانم حالا باز می روی سر منبر . اما وقتی مردم توی اين جور بدبختی ها خيال می کنند از دست دعای تو کاری ساخته است تو چه تقصيری داری ، جانم ؟ غرض . تو که از کاسبی ما خبر داری . آمده بود و خبر خوشی برای ما داشت .

ميرزا اسدالله با تعجب پرسيد :

- برای ما ؟ يعنی چه ؟

ميرزا عبدالزکی گفت :

- يک دقيقه صبر کن ، جانم . يادت هست که همين هفته ی پيش سرتقسيم کردن  ماترک حاج ممرضا چه قشقرقی ميان بچه هاش افتاد؟ يادت هست که جانم . خوب ، می دانی که عاقبت صلح کردند . اما گمان نمی کنم بدانی چه کسی صلح شان داد . از بس به اين ميزان الشريعه ارادت داری . بله .خود آقا دخالت کرد و صلح شان داد . اما به يک شرط . و مساله ی اصل کاری همين جاست . به اين شرط که ثلث اموال حاجی را وقف کنند .

حالا فهميدی جانم ؟ آن ها هم رضايت دادند . اين ها را زن ميزان الشريعه می گفت . بعد هم همين پيش پای تو پيش کار آقا آمد که امشب بعد از نماز مغرب ، بروم منزل خدمت شان . به گمان می خواهد من بلند شوم بروم سراملاک حاجی برای حد و حصر اموال و نوشتن صلح نامه و از اين حرف ها . خوب جانم تو خودت شاهدی که من هروقت دستم رسيده ، درباره ی تو کوتاهی نکرده ام . منتی هم سرت ندارم . به گمانم معامله ی نان و آب داری است . گفتم خدا را خوش نمی آيد از اين نمد کلاهی به برو بچه های تو نرسد . جانم . حالا هم زودتر خبرت کردم که دست و پات را جمع کنی و وقتی قرار سفر شد با هم پاشيم و برويم و کار را تمام کنيم . خوب . جانم ، به نظرم تا املاک حاجی يکی دو منزل راه است . خوبيش هم اين است که کلانتر محل ، همراه مان می آيد و فرصتی است برای اين که شما دو تا گله های قديمی تان را رفع و رجوع کنيد . فتح بابی هم هست جانم ، با خود ميزان الشريعه .

اين ها را که گفت ، ساکت شد . ميرزا اسدالله که حسابی رفته بود تو فکر ، سربرداشت و زل زل به همکارش نگاه کرد ، بعد گفت :

- خدا عمرت بدهد آقا سيد که هميشه به فکر ما هستی . اما گمان نمی کنم ميزان الشريعه به دخالت من در چنين کاری رضايت بدهد . با آن حساب خورده که با هم داريم . لابد قضيه ی وصيت نامه ی حاج عبدالغنی يادت نرفته .

همکارش گفت :

- مگر ممکن است ياد آدم برود ، جانم ؟ اما غرض من اين است که به همين علت هم شده تو بايد وارد اين کار باشی . و چه لزومی دارد که کسی خبر دار بشود ؟ تو به من کمک می کنی . ميزان الشريعه چه کار ه است ؟ بله جانم ؟ ممکن است بعد که کار به خير و خوشی تمام شد ، خبرش کنيم . آن وقت ازت متشکر هم می شوم . تازه مگر من يک نفر آدم می توانم به اين کار برسم ؟ حاجی مرحوم کرورها ثروت داشته .

ميززا اسدالله که هنوز مثل آدم های گيج و مات به يک نقطه زل زده بود ، درآمد که :

- بگو ببينم آقا سيد ! متولی وقف کيست ؟

همکارش گفت :

- خوب معلوم است جانم .

و دو تا ميرزای ما گرم اين جای اختلاط بودند که يک مرتبه در حجره باز شد و يک دهاتی کوتوله ی آشفته آمد تو . به عنوان سلام ، غرشی کرد و کفش هايش را زد زير بغلش و همان دم درنشست . تا آميرزا عبدالزکی آمد بپرسد که داد يارو درآمد :

- ای خراب بشود اين شهر . قاطر مرا سه روز است بيگاری گرفته اند و تو اين شهر هيچ کس نيست به درد من برسد . هرکه هم از کارم خبردار می شود ، می گويد هيس ! آخر چرا ؟ مگر من چه کرده ام ؟

ميرزا عبدالزکی که انتظار چنين سرخری را نداشت ، صداش درآمد و گفت :

- يواش جانم ! مگر سر صحرا گير کرده ای ؟ يا مگر اين جا طويله است ؟ عوضی گرفته ای جانم . پاشو به سلامت . خدا به همراهت ، جانم .

مرد دهاتی سرجايش تکانی خورد و فرياد کشيد :

- پس آدمی زاد معنا تو اين شهر نيست ....؟

ميرزا اسدالله که ديد يارو خيلی کلافه است ، پادرميانی کرد و رو یه همکارش گفت :

- آقا بگذار ببينم دردش چيست . به نظرم با من کار دارد . من صبح تا غروب با همين جور آدم ها سر و کار دارم .

بعد رو کرد به مرد دهاتی که آرام تر شده بود و پرسيد :

- خوب بابا جان ! بگو ببينم چه طور شد که قاطرت را گرفتند بيگاری ؟ مگر بدهکاری داشتی ؟ شايد عوارض دروازه را نداده ای ؟ آخر چه کار کرده ای ؟

مرد دهاتی کفش هايش را از زير بغلش درآورد و گذاشت زمين پهلوی دستش و داد کشيد :

- چه می دانم . يک بار پنير آورده بودم شهر ، کرباس و متقال بستانم . تا بروم بازار و برگردم . ديدم قاطر بخت برگشته ام نيست . رفته ام ريش کاروان سرا دار را چسبيده ام که قاطرم کو ؟ می گويد من خبر ندارم . می گويم آخر پدرسگ ، اگر تو خبر نداری پس چرا کاروان سرا داری ؟ آن وقت يک عده ريخته اند سرم ، ده بزن ...

و بعد تعريف کرد که چه طور سه روز است در به در دنبال قاطرش می گردد تا امشب خسته و هلاک آمده مسجد ، دست به دامن خدا و پيغمبر شده و بعد از نماز مغرب پهلو دستی اش گفته که بيايد سراغ ميرزا اسدالله . حرف هايش که تمام شد ، ميرزا اسدالله پرسيد :

- نشانه های قاطرت يادت هست ؟

مرد دهاتی فرياد زد :

- البته که يادم هست . چهارسال است که دارمش .

ميرزا گفت :

تا نشانه هاش را بدهی . يادت باشد که اين جا شهر است . وقتی داد بزنی فورا می فهمند که دهاتی هستی ، آن وقت سرت کلاه می گذارند . عين خود شهری ها يواش حرف بزن. می دانی با پنبه سربريدن يعنی چه ؟ آها ، حالا نشانی ها را بگو.

مرد دهاتی خنده ای کرد و پابه پا شد و گفت :

- خدا پدرت را بيامرزد . عرض کنم به حضور با سعادت شما قاطر بخت برگشته ی من يک تيغ قرمز بود . دمش هم کل بود . يک خال جوهر ميان پيشانيش گذاشته بودم ...ديگر عرض کنم ، يک گوشش هم سوراخ بود . گوش چپش . وقتی کره بود ، خودم سوراخش کرده بودم . سم دست راستش هم شکافته بود ...ديگر عرض کنم ، اهه ، بس است . ديگر بابا ، قاطر شاه هم آن قدر نشانی ندارد .

که هردو زدند زير خنده و ميرزا اسدالله گفت :

- سمش را که لابد تا حالا برايت تراشيده اند . شايد نعلش هم کرده باشند . اما نشانی های ديگر را نمی شود به اين زودی عوض کرد. گفتی سه روز پيش گرفته اندش ؟ خوب . حالا بگو ببينم پنيرها را چه کردی؟ فروختی يآ نه ؟

دهاتی گفت :

- ای بابا تو هم که اصول دين می پرسی . من سه روز است از قوت و غذا افتاده ام . بلا نيست کدام خری ، قاطر را ول می کند برود دنبال فروش پنير ؟

ميرزا اسدالله گفت :

- خوب . حالا تا من عريضه ات را بنويسم با اين آقا حسابی خوش و بش کن که صاحب دکان است و ما هر دو مهمانش هستيم .

و آن دو را به حال خودشان گذاشت و پرداخت به نوشتن عريضه ی شکايت مرد دهاتی . عريضه که تمام شد ، به رسم هميشگی خودش ، آن را يک بار بلند خواند و بعد تا کرد داد دست مرد دهاتی و گفت :

- درست گوش هايت را باز کن . از يک بار پنيرت يک لنگه اش را می فروشی تا پول تو دستت باشد . همه ی پول ها را هم خرد می کنی و از قراول دم در گرفته تا دربان اتاق کلانتر ، اول يکی يک عباسی می گذاری کف دست شان ، بعد می گويی چه کار داری تا راهت بدهند . يک لنگه ديگر پنير را هم می گذاری کولت ، يک راست می بری برای حضرت کلانتر ، با اين کاغذ می دهی بهش تا قاطرت را پس بدهند . همين جور هم که توی کاغذ برايت نوشته ام ، می گويی که زنت مريض بوده ، آورده بوديش شهر پيش حکيم و حالا برای برگرداندنش وسيله نداری . و ان شاء الله دفعه ی ديگر يک بار کشمش و ... از اين حرف ها که شنيدی . البته اين ها را من فقط نوشته ام و تو هم فقط به زبان بگو . دفعه ی ديگر ان شاء الله کارت اصلا به شهر نمی افتد .

مرد دهاتی که هاج و واج مانده بود ، دادش درآمد که :

- آخر چرا ؟ مگر من مال کسی را دزديده ام ؟

اما عاقبت دو تا ميرزای ما حالی اش کردند که اين ها همه رسم شهر است و از بخت بد اوست که حکومت اين روزها هرچهارپايی را به بيگاری می گيرد و او اگر می خواهد به وصال قاطرش برسد ، بايد از يک لنگه ی پنير چشم بپوشد و از اين حرف ها ... و دست آخر وقتی مرد دهاتی قانع شد ، غرغرکنان برخاست و کاغذ به دست خواست برود که ميرزاعبدالزکی نگاهی به همکارش کرد که ساکت به گل قاليچه چشم دوخته بود و نيم خيزی کرد و صدا زد :

- آهای مشدی ! کو حق التحريرت ، جانم ؟

که ميرزا اسدالله دست همکارش را گرفت و گفت :

- ولش کن بيچاره را . حوصله داری .

ميرزا عبدالزکی نشست و مرد دهاتی وسط تاريکی توی دالان مسجد گم شد و ميرزا اسدالله آهی کشيد و گفت :

- می بينيد آقا ؟ اوضاع بدجوری است . در چنين روزگاری وقتی پای کلانتر محل ، توی معامله ای باشد آدم حق دارد شکايت کند و از خودش بپرسد چه کاسه ای زير اين نيم کاسه است . به گمان من حتما کلانتر در آن معامله ی سرکار سهمی دارد .

همکارش جواب داد :

- تو چقدر بدبينی جانم . متولی وقف ، گفتم که خود ميزان الشريعه است . اگر هم کلانتر همراه مان می آيد برای اين است که مبادا احتياج به کمکش باشد . آخر اين جور معامله ها در اين دور و زمانه می توانند دم به ساعت بزنند زيرش . اما جانم ، وقتی نماينده ی حکومت همراه آدم باشد ديگر جرات اين بی مزه گی ها نيست .

باز ميرزا اسدالله رفت توی فکر و پس از لحظه ای پرسيد :

- حتم داری آقا که قضيه همين جورهاست ؟ آخر سهم حکومتی ها چيست ؟

همکارش جواب داد :

- جانم موی ما تو اين کار سفيد شده . آخر اگر من حتم نداشته باشم ، پس که داشته باشد ؟ اصلا اين کار به حکومتی ها چه ، جانم ؟

ميرزا اسدالله گفت :

- به هر جهت نقدا که خرس شکار نشده است . البته اگر قضيه همين جورها باشد که تو می گويی ، چه اشکالی دارد ؟ يزيد بن معاويه هم اگر يک وقت به کله اش بزند که قدمی در راه خدا بردارد ، می شود کمکش کرد .بله ؟

همکارش گفت :

- می دانی جانم ، اين ميزان الشريعه آن قدرها هم بدنيست که تو خيال می کنی . بعد هم به ما چه مربوط است که چه کاسه ای زير نيم کاسه ی مردم هست . مگر مردم يک صدم چيزی را که به دل دارند به زبان می گويند ؟ چرا جانم راه دور برويم . همين عيال من . خدا می داند جانم ، ديگر دارم از دستش دق می کنم . نمی دانم چه ها به سر دارد . ديگر حالا صحبت از طلاق به ميان کشيده و مهلت يک هفته . من ازتو که چيزی پنهان ندارم جانم . شيطان می گويد  بيا و برو پيش همين ميزان الشريعه خودت را از شرش خلاص کن .

ميرزا اسدالله گفت :

- ای آقا ! اين حرف ها کدام است ؟ بعد از هشت ده سال زن و شوهری ، ديگر اين حرف ها قبيح است .

همکارش گفت :

- مگر اين زن قباحت سرش می شود ، جانم ؟ هرچه می گويم زن ! شايد خدا نخواسته ، شايد مصلحت ما در اين بوده که بی تخم و ترکه بمانيم ، مگر به خرجش می رود ؟ هرچه می گويم جانم نگاه کن به زندگی ميرزا اسدالله .انگار کن بچه های او مال خودتند . ببين بعد از از اين همه قلم به تخم چشم زدن ، هنوز نتوانسته يک حجره برای خودش دست و پا کند . چرا ؟ برای اين که ، جانم ، هرچه درآورده خرج بچه هاش کرده اما جانم ، مگر به کله اش فرو می رود ؟ هفته ای هفت روز به خاطر اين اجاق کور حرف و سخن داريم . باور می کنی . جانم . الان دو هفته است که جرات نمی کنم سر سفره ی خانه ام چيز بخورم . از بس جادو جنبل توی خوراکم کرده . به جان تو نباشد به ارواح پدرم ، هر روز غذايش يک طعمی می دهد . زنکه خيال کرده جلوی لوی می شود معلق زد . از مزه ی هر غذاش می فهمم چه کوفتی و زهرماری توش ريخته. الان دو هفته ای است که خوراکم فقط کباب بازار است ، جانم . روز کباب ، شب کباب . و توی خانه دريغ از يک پياله آب . آخر اطمينان ندارم . جانم . آن وقت اين شد زندگی ؟ که جرات نکنی تو خانه ی خودت يک لقمه نان زهر مار کنی؟ و تازه پايش را توی يک کفش کرده که الا و للا بايد پاشی برويم پيش حکيم باشی دربار . حالا که می بينيد خام نمی شوم ، جانم ، اين مقام را کوک کرده . درست است که حکيم ، حکيم است . اما اين حکيم باشی درباز از نم کرده های خانلرخان مقرب ديوان است . می خواهد مرا ببرد پهلوی او که شاهد برای طلاقش درست کند . می گويد جانم حالا که به دوا و درمان های من اعتقاد نداری ، خودت پاشو برو درمان کن . راست هم می گويد ، جانم . از اول اين هفته هم قهر و دعوا ، و ايمانم راعرصه کرده که يک هفته مهلت وگرنه پا می شوم می روم خانه ی بابام . حالا می گويی ، جانم ، من چه کار کنم ؟

ميرزا اسدالله سری تکان داد و گفت :

- خيلی ساده است . پاشو می رويم پيش حکيم باشی خودمان . ضرر که ندارد . حکيم هم حکيم است . دل زنت هم خوش می شود .

همکارش گفت :

- ده ، جانم ، درد بی درمان من همين است که نمی توانم بروم پيش خان دايی تو . مگر نمی شناسيش که چه آدم بد پيله ای است ؟ مگر نمی دانی که چه دل خونی از من دارد ، جانم ؟ تازه آمديم و رفتيم پيشش و معلوم شد که...چه می دانم جانم. يادت هست سال های آخر مکتب آن دختره ی کلفت خانه مان را برايم صيغه کردند ؟ خدا ذليلش کند . می ترسم همو کاری دستم داده باشد .ذليل مرده آن قدر خودش را به چشمم کشيد ، جانم ، و آن قدر بعداز ظهرهای تابستان لخت جلوی رويم تو حوض رفت تا اختيارم از دست رفت و آن افتضاح بار آمد که می دانی . تازه کاش يک جوری سر به نيست شده بود و مجبور نمی شدم صيغه ی چهارماهه اش را تحمل کنم . راستش در همان چهار ماه بود که فهميدم چه بلايی سرم آمده ، جانم . وقتی هم که فرستاديمش ده ، لای دست پدرش ، مادرم مثل اين که بو برده باشد ، مرا برداشت برد پيش همين خان دايی تو که خدا عمرش بدهد ، حسابی به دادم رسيد . اما از تو چه پنهان جانم ، می ترسيدم اين اجاق کور نتيجه ی همان چهار ماه باشد . حالا آمديم جانم ، و رفتيم پيش حکيم باشی و معلوم شد همين طور هاست . آن وقت من چه خاکی به سرم کنم ؟ اگر تو بودی رويت می شد اين حرف ها را به زنت بگويی ، جانم؟ آن هم زنی که از اقوام خانلرخان آدمی است و هزارتا خواستگار دارد . و آن وقت اگر زنت از دستت رفت چه خاکی به سر می کنی ، جانم ؟

ميرزا اسدالله پابه پا شد و پای راستش را کمی مالش داد ، بعد گفت :

-اولا از کجا معلوم که اين طورها باشد که تو می گويی؟ ثانيا از قديم گفته اند که حکيم محرم اسرار آدم است . کاری است که شده و خان دايی من هم حتما می داند که خدا را خوش نمی آيد ميآن زن و شوهر با اين حرف ها به هم بخورد . می خواهی با هم برويم پهلوش . تو سير تا پياز قضيه را برايش بگو و من هم ازش قول می گيرم که گذشته ها را نديده بگيرد و معالجه ات کند .

ميرزا عبدالزکی گفت :

- تو همين يک زحمت را برای همکارت بکش ، يک عمر دعاگوت می شوم ، جانم . باور کن مرا از بدبختی نجات می دهی . خدا عالم است که کار از کجا خراب است . شايد هم تقصير از خود زنک باشد ، جانم ، بله ؟ اين را باز حکيم باشی بهتر از هرکسی می تواند حکم کند . آن وقت می توانيم ازش بخواهيم بفرستدش پيش يک قابله ، بله ؟ مگر فقط مردها بايد مقصر باشند ، جانم ؟ حالا بگو ببينم نمی توانی دعوتش کنی خانه ی خودت ؟

ميرزا اسدالله گفت :

- تو که می دانی من تو تا اتاق بيش تر ندارم . البته صحبت از رودرواسی نيست . تو از دنيا و آخرت من خبر داری وا و هم که دايی من است . اما شايد خواست در خلوت معاينه ات کند . بهتر هم اين است که آدم وقتی با حکيم کار دارد برود محکمه اش ...

و بعد ساکت شد و چند دفعه سرتکان داد و دوباره گفت :

- باشد اين هم محض خاطر تو . فردا صبح خانه را خلوت می کنم . بچه ها را می فرستم بيرون و می گويم خان دايی اول وقت بيايد ، اما معطلش نکنی ها !

و به اين جا ، مذاکره شان تمام شد . و دو تا ميرزا بنويس ما خداحافظی کردند . ميرزااسدالله که از حجره بيرون آمد ، سری به خانه ی حکيم باشی زد وسلام و عليکی با زن دايی کرد و چند کلمه ای برای دايی نوشت که رفته بود سر مريض و به اين زودی ها نمی آمد ، و بعد رفت به طرف خانه ی خودش . شام که خوردند و بچه ها رفتند توی رخت خواب ، ميرزااسدالله تمام قضايا را برای زنش تعريف کرد . از کار نان و آب داری که برايش پيش آمده بود تا درددل های ميرزاعبدالزکی و قراری که برای فردا صبح با حکيم باشی گذاشته اند و بعد پرس و جو از اين که برنج و روغن توی خانه هست يا نه واين که در غياب ميرزا ، زنش چه ها بايد بکند و بعد :

- می دانی زن ؟ بی کاری ، عيال همکار مرا آزار می دهد . بايد دستش را يک جوری بند کرد . پا می شوی می روی پيشش و وادارش می کنی يک دار قالی تو خانه اش بزند . خودت هم کمکش می کنی . همچه که سررشته پيدا کرد کار تمام است . فهميدی ؟ و همين فردا صبح . چون خان دايی می آيد که ميرزا را همين جا معاينه کند .

و بعد زن و شوهر به خوشی و سلامت گرفتند و خوابيدند .

مجلس سوم

4

جان دلم که شما باشيد فردای آن روز ، اول وقت زرين تاج خانم و حميد و حميده با هم از در خانه آمدند بيرون . حميد راه افتاد به سمت مکتب و زرين تاج خانم دعايی خواند و به در خانه فوت کرد و چفتش را که انداخت به يکی از همسايه ها سپرد ، مواظب خانه ی آن ها باشد و دست حميده را گرفت و راه افتاد به طرف خانه ی ميرزاعبدالزکی . مادر و دختر از دو سه تا پس کوچه و يک بازار گذشتند و بعد از يک ربع ساعت راه ، پشت در خانه ی بزرگی که گل ميخ های مسی و برنجی داشت ، ايستادند و در زدند . و تا در باز بشود زرين تاج خانم رو کرد به حميده و گفت :

- خوب حاليت شد دختر جان ؟ دلم می خواهد مثل فرفره دور اين درخشنده خانم بگردی . خيال کن خاله ی خودت است . يادت نرود دستش را ببوسی ها ؟

که در خانه باز شد وکلفت نونواری ، آن ها را برد توی مهمان خانه که کرسی اش را به همان زودی گذاشته بودند ، اما گرم نکرده بودند . کلفت خانه چادر زرين تاج خانم را تاکرد و پيچيد توی بخچه و گذاشت سر طاقچه و سرانداز خانگی برايش آورد و نقل تعارف کرد و رفت تا خانم را خبردار کند . و خانم خانه يعنی درخشنده خانم يک ربع بعد پيدايش شد . سلام و احوالپرسی کردند و حميده وظايفش را انجام داد و «چه عجب ياد ما کرديد ؟» و تعارف های متداول که گذشت ، درخشنده خانم يک نقل به دهان حميده گذاشت واو را روی زانوی خودش نشاند و زرين تاج خانم به حرف آمد که :

- از شما چه پنهان ، از وقتی بچه ها پاوا کرده اند و ديگر تر وخشک کردند ندارند ، راستش بی کاری مرا به فکر و خيال انداخته . دور از جان شما خيالاتی شده ام . هی توی خانه می نشينم و خيالات می بافم . خيالات صدتا يک غاز . که مثلا چرا ميرزا امشب دير کرد. يا چرا امروز دستمال بسته اش کوچکتر بود ؟ يآ چرا می خواهد پاشود برود سفره ؟ و ازاين جور حرفها . بلا به دور ، الان مدتی است اين جور شده ام . تا عاقبت نشستم پيش خودم ، فکر کردم آخر اين که نمی شود . و به خودم گفتم : زن ، تو حالا اول زندگيت هست وداری خودت را با اين خيال ها ديوانه هم که نکنی ، پير می کنی . پاشو دست بالا کن و يک کاری انجام بده . قالی بافی هم که بلدی . آخر خدا رحمت کند رفتگان همه را ، مادرکم خيلی زحمت کشيد تا اين يک پنجه هنر را به من ياد داد . غرض الان مدتی است به اين فکر افتاده ام . اما می بينم توی آن لانه ی موشی که ما داريم جای اين گنده گوزی ها نيست . بعد هم ميرزا اسدالله آه ندارد که با ناله سودا کند . چه رسد به اين که بخواهد پشم و ريسمان بخرد . اين بود که که بازنشستم به خودم گفتم ، خوب زن ، پاشو برو پيش درخشنده خانم ، سلامی بکن و احوالی بپرس ؛ و بعد هم قضيه را رک و پوست کنده حاليش کن . الحمدالله هم جا و مکانش را دارد هم پولش را ؛ و هم دلش رحيم است ؛ و البته کمکت می کند . توی يکی از اتاق های خانه شان قالی بزن و دست از تو ، سرمايه از درخشنده خانم ، يک کاسبی حسابی راه بينداز . اين بود که خدمت رسيدم .

درخشنده خانم به جای اين که جوابی بدهد ، نقلی توی دهان گذاشت و يکی هم به زرين تاج خانم تعارف کرد و تا آمد چيزی بگويد باز زرين تاج خانم به حرف آمد که :

- به جون شما نباشد ، جان بچه هايم ، اين بازاری ها ول کن نيستند . اما اگر بدانيد اين ميرزای ما چه اخلاق نحسی دارد ! جان به جانش کرده ام رضايت نداد که بروم خانه ی يک کدام شان دار قالی بزنم و سر خودم را گرم کنم . هرچه بهش می گويم مرد ! آخر حيف است اين هنر از يادم برود ؛ بعد هم صناری عايدی دارد و کمک معاش بچه ها است ، مگر به خرجش می رود ؟ تا عاقبت به فکرم رسيد متوسل به شما بشوم . می دانيد که ميرزای ما با آقای شما ندار است . ديگر اين جا را نتوانست اما بيآورد. اين بود که گفتم پا می شوم می روم ، علی الله ، دست به دامان درخشنده خانم می شوم .

درخشنده خانم که تا حالا نقل را گوشه لپش نگه داشته بود و به دقت گوش می کرد ، آب دهانش را قورت داد و گفت :

- والله من هيچ مضايقه ای ندارم . اما زرين تاج خانم جان ، خدا عالم است که عاقبت من با اين مرد الدنگ به کجا می کشد . با اين نامرد ، من از فردای خودم هم مطمئن نيستم . آن هم با اين اجاق کور...

که زرين تاج خانم پريد وسط حرفش و گفت :

- ای خواهر ! مگر چه خيال کرده ای ؟ يک نگاه به ريخت من بکن هيچ کس باورش می شود که زن سی ساله ام ؟ قديمی ها می گفتند هر شکم زايمان يک ستون بدن را خراب می کند و مرا بگو که شش هفت شکم زاييده ام . آن هم به چه خواری و مذلتی ! تازه جان آدم به لبش می رسد تا يک کدامشان پابگيرند و ازدست حصبه و سياه سرفه و اسهال خونی جان سالم به در ببرند . بعد هم مگر خيآل کرده ای شوهر من چه تاج گلی به سرم زده ؟ اصلا مگر کدام شان تافته ی جدا بافته اند ؟ همه شان سر و ته يک کرباسند . همه شان يک انبانه ی پای سفره . منتها يکی ته جيبش سوراخ است و آن يکی اصلا جيب ندارد . اگر آدم بخواهد ، بلانسبت زندگی خودش را ببندد در کون اين شوهرها ، که پير می شود ، عين من . حيف از جوانی شما نيست ، خواهر ؟ هميشه هم که شوهر بالای سر آدم نيست . خدا عالم است فردا چه پيش بيايد . خدا بيامرزدش، مادرم که مرد، من داشتم ديوانه می شدم با آن زن بابای ارقه ای که گيرم آمده بود . اما وقتی می نشستم پای دار قالی ، انگار همه ی ناراجتی ها و خيالات می شد به اندازه ی يک گره ی قالی و دوخته می شد لای ريسمان ها . اگر اين قالی بافی نبود من سربند مرگ مادرم دق می کردم .

درخشنده خانم که کم کم داشت نرم می شد ، در جواب گفت :

- آخر زرين تاج خانم ، آن وقت مردم می نشينند می گويند فلانی حالا ديگر قالی بافی واز کرده .درست است که اين کارها از خانم کسی کم نکرده . اما آخر اين خانلرخان مقرب ديوان ...

که باز زرين تاج خانم پريد وسط حرف درخشنده خانم و گفت :

- ای خواهر ! خود کی خسرو با آن همه اهن و تلپ ، وقتی گذارش به روم افتاد از آهنگری شکمش را سير کرد . بعد هم ان شاءالله وقتی خودت استاد شدی و توانستی نقشه بخوانی ، می بينی که چه جور می آيند مجيزت را هم می گيرند . جخت بلا ، قالی باف منم و شما دست زير بال من داری می کنی و الحمدالله خودت نه محتاجی و نه درمانده . خدا هم زنده بگذارد آقا را که يک موی گنديده اش می ارزد به همه ی شوهرها. سيد اولاد پيغمبر برکت روزگار است...

با همين حرف ها ، درخشنده خانم آن قدر نرم شد تا عاقبت رضايت داد . بعد دو تايی برخاستند و رفتند سرکشی به اتاق ها ی خانه . و اتاق بغل حوض خانه را انتخاب کردند که هم آفتاب گير بود و هم دنج و پرت افتاده . و همان ساعت کلفت خانه را فرستادند دنبال نجار سرگذر که آمد و قضيه را حاليش کردند و قرار شد دو روزه ، دار قالی را کار بگذارد و بعد هم قرار گذاشتند ميرزا عبدالزکی ساعت ببيند و در روز و ساعت مبارک شروع کنند به بافتن يک جفت قاليچه ی ترنجی .

جان دلم که شماباشيد حالا از آن طرف بشنويد از دو تا ميرزا بنويس ما . زرين تاج خانم و بچه ها تازه از در بيرون رفته بودند که ميرزا عبدالزکی سررسيد . در خانه از تو باز بود و يک کله رفت تو . ميرزا اسدالله کنار تنها لاله عباسی باغچه ی کوچک حياط نشسته بود و داشت تخم ها را می گرفت . سلام و عليک کردند و ميرزا عبدالزکی شروع کرد به گفتن آن چه در ملاقات ديشب با ميزان الشريعه گذشته بود و اين که رور حرکت را هم معين کرده اند . که در خانه قايم به هم خورد و حکيم باشی غرغرکنان و با سر و صدا آمد تو و دادش بلند شد که :

- چرا در اين خراب شده مثل در کاروانسرا باز است ؟ آهای صاحب خانه ها ...

که ميرزا عبدالزکی رفت توی مهمان خانه و ميرزااسدالله دويد دم در . در را پشت سر خان دايی بست و با هم آمدند تو . سلام و عليک و عذر تقصيرهای گذشته ، بعد ميرزا اسدالله مطلب را عنوان کرد . حکيم باشی که پيرمردی بود ريزه و زبر و زرنگ ، دستی روی زانوهايش کشيد و گفت :

- می دانستم ، آره می دانستم که عاقبت گذارت به مرده شورخانه ی ما می افتاد . اما برو دعا کن که قبل از حضور عزراييل آمدی به پای خودت هم آمدی . و گرنه نشانت می دادم که اگر خضر پيغمبر هم بودی و توی جادو جنبل ها آب حيات هم داشتی از دست ما دوتا خلاصی نداشتی .

ميرزا اسدالله که ديد دايی باز شروع کرده ، پادرميانی کرد و گفت :

- خان دايی شما هم که دست بردار نيستيد . والله به خدا ، به سرجدش قسم ، مدت ها است دوای خوراکی به کسی نداده . من شاهدم .

خان دايی اخمی به ميرزا اسدالله کرد و گفت :

- چه خوب شد يادم انداختی پسرجان . من رفته ام زحمت کشيده ام برای همکارت نسخه تازه پيدا کرده ام . تو چه خيال کرده ای ؟ نسخه ی يک دوای محبت که حسابی هم مجرب است . حاشيه ی يکی از کتاب دعاها بود . بگذار گيرش بياورم...

و بعد توی جيب های قبايش را گشت . و کاغذ تاشده ای را درآورد و نگاهی به آن انداخت و گفت :

- آهاه ! پيدا شد . نسخه اين است . در گوش کن . بايد پيراهن طرف را بگويی بياورند ، بعد ببری تو آب مرده شورخانه بشوريش . بعد ببری پهن کنی روی قبر يک کشته تا خشک بشود . بعد چرک ناخن مرده را می گيری تو آب زعفران حل می کنی و با مرکبی که اين جوری گير می آيد اين ورد را توی آستين و يخه ی پيراهن می نويسی و می دهی بپوشد .بيا اين هم ورد .

و کاغذ تا شده را دراز کرد به طرف ميرزا عبدالزکی و گفت :

- اما مبادا آسمان رنگش را ببيند ها !

که هرسه نفر خنديدند و حکيم باشی افزود :

- دلت از ما نگيرد آقا سيد ! خواستم شوخی کرده باشم . حالا تو ميرزااسدالله پاشو برو آبی يا شربتی تهيه کن که دهن مان را تر کنيم تا من ببينم اين بنده ی خدا چه دردی دارد .

ميرزا اسدالله از اتاق مهمان خانه  آمد بيرون و رفت سراغ آب انبار . سلانه سلانه آب خنک آورد توی اتاق نشينم سکنجبين درست کرد و داشت دنبال سينی می گشت که حکيم باشی او را صدا زد . ميرزا وقتی وارد شد ، ديد همکارش گوشه ی اتاق وارفته ، رنگ به صورتش نيست و يک حالی است که نگو . کاسه ی شربت را گذاشت وسط اتاق و نشست و حکيم باشی درآمد که :

- خواستم در حضور تو به اين همکارت بگويم که هيچ مرگش نيست . خيلی هم سر و مر و گنده است . می دانی که تو حکم پسر مرا داری . از همه ی خواهر برادرها ی من فقط تو يکی مانده ای . با همه ی اين ها اگر خدای ناکرده تو هم به اين درد مبتلا بودی کاری از دست من برنمی آمد . می فهمی چه می گويم يا نه ؟ خدا عالم است چرا همکارت بچه دار نمی شود . سابقه ی حالش را دارم . اما برای معالجه اش چيزی به عقل من نمی رسد .

ميرزا نگاهی به همکارش کرد که همان طور کز کرده بود و رنگ پريده چشم به گل قاليچه دوخته بود . و گفت :

- آخر خان دايی ، من به ميرزا قول داده ام که شما گذشته ها را فراموش کنيد و هرکاری از دست تان برآيد...

حکيم باشی حرف ميرزا رابريد و گفت :

- مگر خل شده ای پسر جان ؟ وقتی معاينه اش می کردم اصلا يادم نبود اين همان جوانی است که بيست سال پيش با مادرش آمد پهلوی من . و اصلا اين عادت من شده پسرجان ، وقتی نبض کسی زيرانگشت من می زند اصلا چشمم را می بندم و کاری ندارم که نبض مال کيست . همين قدر که نبض آدم می زند برای من کافی است . چهل و پنج سال است اين کار من است . لابد شما دوتا ميرزا بنويس نشسته ايد و برای خودتان خيالات بافته ايد که چون اين بابا دعانويسی می کند و جادو جنبل به خورد مردم می دهد ، دل من از دستش خون است يا کاسبی مرا که طبابت باشد کساد کرده . هان ؟ نصف بيش تر مريض های ما همان هايی هستند که دل و روده شان از دست اين جور دوا درمان های خاله پيره زنکی مئوف شده  . ما طبيب ها از صدقه ی سر همين جهالت ها نان می خوريم . پس چه دلگيری می توانم ازش داشته باشم ؟ و تازه او هم تقصيری ندارد . او دعا ننويیسد ، يکی ديگر می نويسد . مردم خودشان جاهلند که نمی فهمند طبابت يعنی کمک به عالم خلقت . وقتی اين را نفهمند .می روند خودشان را می دهند به دست عمله اکره ی شيطان . وقتی پرقيچی های مملکت همه شان جام زن و ستاره شناس و فال بين اند ، ديگر چه انتظاری عادی؟...

ميرزا اسدالله که می دانست اگر خان دايی به حرف بيفتد به اين زودی ها ول کن نيست ، به صدا درآمد و پرسيد :

- خوب ، خان دايی ، حالا می فرماييد چه کار بايد بکند ؟ آخر نسخه ای ، دوايی ، درمانی ، يک چيزی .

حکيم باشی گفت :

- پسر جان ! بهترين اطبای شهر هم نمی توانند کاری بکنند . من که جای خود دارم . در اين طبابت ، ما گاهی به چيزهايی می رسيم که حکم به عجز بشر می کند . وقتی علت دردی معلوم نبود چه کاری از دست طبيب برمی آيد؟ همکار تو ظاهرا هيچش نيست شايد همين فردا زنش آبستن شد .

ميرزا اسدالله گفت :

- آخر دايی اين آقا سيد بدجوری گير کرده . زنش سر اين قضيه باهاش بد قلقی می کند . بايد کاری برايش کرد . شما می دانيد که وقتی زن آدم نوميد شد کار به جاهای باريک می کشد .

ميرزا عبدالزکی همان جو کز کردهب ود و دم برنمی آورد. حکيم باشی نگاهی به او کرد .

- می توانم سرش را با دو تا حب بيخ طاق بکوبم. ولی آخر پای تو در ميان است . دوا درمان ، غذای مقوی ، عوض کردن زن ، هيچ کدام معلوم نيست چاره اش بکند . همان است که گفتم . مگر خدا خودش مرحمتی بکند . اين جور مواقع خيلی هم اتفاق افتاده که پس از ده سال نوميدی خود به خود گره از کار باز شده . بعد هم اگر قرار بود همه ی مردم روزگار تخم و ترکه داشته باشند که آدمی زاد می شد در حکم خارخاسک ، که دست بهش می زنی يک مشت تخم از خودش می پاشد .هرکاری حکمتی دارد . بهتر است ميرزاعبدالزکی تن به قضای الهی بدهد واگر از من می شنود ...

که يک مرتبه های های گريه ی ميرزاعبدالزکی بلند شد . سرش را به زانو گذاشته بود و چنان گريه می کرد که شانه هايش تکان می خورد . ميرزااسدالله و حکيم باشی نگاهی باهم رد و بدل کرد ند و ميرزااسدالله دويد بيرون دنبال گلاب ، و حکيم باشی با لحنی سرزنش آميزز گفت :

- قباحت دارد آقا سيد ! شکر کن که چهار ستون بدنت سالم است . من که گفتم از کجا معلوم همين فردا زنت آبستن نشود . تازه اگر اين قدر دلت بچه می خواهد برو يکی از اين بچه های سرراهی را بردار و بزرگ کن .

که ميرزااسدالله با يک گلاب پاش وارد شد . گلاب به سر و روی همکارش پاشيد و وادارش کرد نصف کاسه ی شربت را سربکشد و شانه هايش را کمی مالش داد و حالش را سرجا آورد . ميرزاعبدالزکی چشم هايش را پاک کرد چهارزانو نشست و شروع کرد به گفتن آن چه روز پيش برای همکارش گفته بود . از بدقلقی های زنش گرفته تا افاده ای که به پشت گرمی خانلرخان می فروشد و مهلتی که تا آخر هفته داده ، و اين که می خواهد به وسيله ی حکيم باشی دربار ، شاهد برای طلاق خودش درست کند . حکيم باشی بعد از شنيدن اين حرف ها دستی به پيشانی کشيد وبعد رو کرد به ميرزاعبدالزکی و گفت :

- اين طور که پيداست زير زنت بلند شده . بفرستش پيش زن ميرزااسدالله يک خرده نصيحتش کند و خودت هم به عقيده ی من پاشو يک سفری بکن . يک خرده دنيارا بگرد ، فکر و خيالت کم تر می شود . خدا هم رحيم است . و حالا که به عقل بندگانش چيزی نمی رسد ، خودش مرحمتی بکند .

و به اين جای حرف که رسيد ، ميززا اسدالله برای اين که نصيحت را برگردانده باشد ، شروع کرد به نقل آن چه تا کنون بين او و همکارش گذشته بود و داستان مرگ حاج ممرضا و دعوای اولادش سر ارث و دخالت ميزان الشريعه و وقف ثلث اموال و سفری که قرار بود بروند . حکيم باشی با شنيدن اين داستان به فکر فرو رفت و چندين بار دست به ريش سفيدش کشيد و عاقبت رو کرد به ميرزا بنويس های ما و گفت :

- همچه برمی آيد که شما دو تا خوب پخت و پزهای تان را کرده ايد . پس اين طور ! که می خواهد ثلث املاک را وقف کنند ! خوب بگوييد ببينم ، هيچ می دانيد چرا حاج ممرضا مرد ؟

 دو تا ميززا بنويس ما نگاهی به هم کردند و عاقبت ميرزا عبدالزکی به حرف آمد که :

- ما چه می دانيم جانم . همين قدر شنيده ايم که حاجی مرده است و ميان بچه هايش سر تقسيم ارث دعوا در گرفته . از کجا بداني م که چه طور شد که مرد ؟ لابد به اجل الهی مرد .

حکيم باشی گفت :

- هيچ به فکرتان نرسيده که برويد از بچه هاش بپرسيد ؟

 اين بار ميرزااسدالله به حرف آمد که :

- من به مجلس ختم شان هم رفتم . اما پسرهاش آن قدر ناراحت بودند که نمی شد چيزی ازشان پرسيد . توی اين جور مجالس هم فرصت اين پرس و جوها نيست .

حکيم باشی گفت :

- راست می گويی ، به هرجهت پير هم شده بود و انتظار می رفت که هم قطار ما عزراييل همين روزها برود سراغش . اما مطلب اين جاست که پيرمرد بدبخت به اجل معلق مرد نه به اجل الهی . چيز خورش کردند . من می دانم چه زهری توی خوراکش کردند . می دانيد که مرا بردند بالا سرش . همان توی حجره بازارش . رنگ و روش داد می زد که مسموم شده . لب هايش چنان چاک خورده بود که انگار تيغ زده اند .

ميرزاعبدالزکی پريد توی حرف حکيم باشی و گفت :

-بله ديگر جانم . همه می گويند که بچه هاش چيزخورش کرده اند .

حکيم باشی گفت :

- نه جوان . بی خود گناه مردم را به دوش نگير . اگر بچه هاش چيز خورش کرده بودند که سر تقسيم اموال دعواشان نمی شد . بعد هم برای اين جور کارها خانه ی آدم بهترين جاست . حاجی بدبخت با کباب بازار مسموم شد . عجب روزگاری است ! پس اين الم شنگه را راه انداخته اند که ايز به گريه گم کنند و سرخدا را کلاه بگذارند ! با همه ی اين ها شما اين سفر را برويد .اما بدانيد که بچه هاش بی تقصيرند . سلام مرا هم ، اگر ديديدشان بهشان برسانيد . حالا هم ديگر بس است . من بايد بروم . مريض ها منتظرند .

جان دلم که شما باشيد ، به اين جا که رسيد ، مجلس حکيم باشی و ميرزابنويس های ما تمام شد . و همه با هم برخاستند و آمدند بيرون . هنوز اول صبح بود و دکان های زير گذر داشتند باز می کردند و گداها تازه راه افتاده بودند و تره بار فروش ها از ميدان برمی گشتند . حکيم باشی رفت سراغ محکمه اش و ميرزابنويس های ما هم سردوراهی دکان و راسته ی علاف ها از هم جدا شدند . ميرزاعبدالزکی رفت سراغ دستگاهش و ميرزا اسدالله پيچيد به طرف راسته ی علاف ها ، تا دم در خانه ی حاج ممرضا سر و گوشی آب بدهد .

از نبش کوچه که گذشت ، ديد دو تا قراول روی سکوهای اين ور و آن ور در نشسته اند و دارند قاپ می ريزند . ميرزا با خودش گفت :«پس قضيه به اين سادگی ها نيست . خان دايی راست می گفت . حالا چه کنم ؟» کوچه بن بست بود و خلوت . نه می شد برگشت . و نه در خانه ی ديگری را می شد زد . فوری فکری به سر ميرزا زد و يک راست رفت جلو به طرف قراول ها که دست از بازی کشيده بودند و او را تماشا می کردند . ميرزا کوبه ی در خانه ی حاجی را گرفت و بنا کرد به کوبيدن . يکی از قراول ها به صدا درآمد که :

- چه خبر است ؟ با که کاری داری ؟

ميرزا گفت :

- مگر اين جا خانه ی حاج ممرضا نيست ؟!

قراول دومی زد زير خنده و گفت :

- زکی ! اين را باش ، حاجی هشت روز است ترکيده . قلمدانت را از پر شالت بکش بيرون ، يک عريضه بارش بنويس به آخرت . و قاه قاه خنديد . ميززا اسدالله قيافه ی آدم های درمانده را به خود گرفت و گفت :

- عجب ! خدا بيامرزدش . پس تکليف طلب سوخته های مردم چه می شود؟ ورثه اش که زنده اند ، نه ؟

همان قراول دومی باز به حرف آمد که :

- نه ، ديگر حالا حتما بايد بروی سرپل صراط يخه اش را بگيری . ديگر کاغذ نوشتن فايده ندارد و باز خنديد .

قراول اولی از شوخی رفيقش اصلا نخنديد و گفت :

- داداش ، ولی معطلی . توی اين خانه هيچ کس نيست . روی همه ی در و پنجره ها هم مهر و موم حکومت خورده .

ميرزا تعجب کنان پرسيد :

- يعنی آن قدر به حکومت بدهکار بوده که اموالش را ضبط کرده اند ؟ نکند ورشکست شده بوده ؟

همان قراول اولی گفت :

- ما از اينهاش خبر نداريم . اصول دين هم از ما نپرس داداش . راهت را بگير و برو . ختم حاجی که ورچيده شد اهل وعيالش از اين خانه رفتند و سپردندش دست ما .

ميرزا مثل آدم های ماتم زده گفت :

- پس آخر طلب من چه طور می شود ؟ آخر بچه هايش کدام گوری اند ؟

باز قراول دومی زد زير خنده که :

- مگر نگفتم برو سر پل صراط يخه اش را بگير ؟ تقصير خودت است که حرف گوش نمی دهی . آدم با سوادی مثل تو که پول بی زبان را نمی دهد دست آدم قالتاقی مثل حاجی ...

- خوب ديگر . پشت سر مرده حرف نزن .

اين را قراول اولی به همکارش گفت و بعد رو کرد به ميرزا و افزود :

- سماجت نکن برادر . ما از هيچ چی خبر نداريم . بچه هاش هم حالا دارند سر تقسيم ارث دعوا می کنند . تو هم اگر دلت می خواهد صبر کن . تا يکی دوهفته ی ديگر تکليف همه روشن می شود . نمی خواهی صبر کنی هم ، يک عريضه بنويس برو پيش خود کلانتر ، شکايت . ديگر هم خوش آمدی به سلامت .

و به اين حرف ، ميرزا اسدالله سری به علامت خداحافظی به آن ها تکان داد که دوباره مشغول بازی شدند و برگشت . و مثل آدم های درمانده همان طور که می رفت سرش را تکان می داد و با خودش حرف می زد : «نه ، نشد . روزی که رفتم ختم ، اصلا خبری از اين حرف ها نبود . تا يکی دو هفته ی ديگر چه جوری تکليف همه روشن می شود ؟ يعنی کی چيز خورش کرده ؟» و از نبش کوچه که پيچيد ، ياد مشهدی رمضان علاف افتاد که همان نزديکی ها دکان داشت و رفت به طرف دکان او .

مشهدی ، تازه زا آب و جارو کردن دکان فارغ شده بود و چمباتمه نشسته بود سينه کش باريکه ی آفتاب گرم اول پاييز و داشت فکر می کرد . سلام واحوالپرسی کردند و ميرزا هم چمباتمه زد بغل دست مشهدی ، و تکيه داد به ديوار و گفت :

- خوب مشهدی ! امسال مظنه ی زغال چند است ؟ گرچه حالا حالا ها کو تازمستان ، اما تا برف نيفتاده و راه بندنيامده بايد فکر زغال بچه ها بود .

مشهدی رمضان گفت :

- پارسالش هم که اول قوس آمدی باهات گران حساب نکرديم ميرزا . پدرت ، خدابيامرز ، گردن ما حق داشت . تو هروقت عشقت کشيد ؛ پولش را هم که نداشتی مانعی ندارد ؛ دو کلمه بنويس که فلان قدر هيزم و فلان قدر زغال و ديگر کارت نباشد . خودم الاغ دار می گيرم و برايت می فرستم . خاکه ی شسته مثل شبق ، هيزم شکسته ی جنگی مثل چوب سفيد . فقط بايد به بروبچه ها بسپری قبلا جا و مکانش را راست و ريس کنند تا حمال و الاغ دار معطل نشوند .

ميزرزا گفت :

- خداعمرت بدهد مشهدی . اين دو تا الف بچه ی ما زير سايه ی تو از سرمای زمستان جان به در می برند . من گربه ی کور که نيستم . راستی ببينم چرا در خانه ی حاج ممرضا مرحوم قراول گذاشته اند ؟ خدای نکرده مگر خبری است ؟

مشهدی آهی کشيد و گفت :

- چه می دانم . آدم ديگر به که اطمينان کند ؟ چو انداخته اند که بچه هاش چيز خورش کرده اند . اما خدا را به سرشاهد می گيرم که راضی به کشتن مورچه هم نبودند . مگر بدبابايی بود ؟ در حق بچه هاش از هيچ چيز مضايقه نکرد .

ميرزا گفت :

- قراول ها می گفتند هيچ کس تو خانه نيست . پس زن و بچه اش چه طور شده اند ؟ چه بلايی به سرشان آمده ؟

- بچه های بدبختش حتما رفته اند ده . می گويند ميزان الشريعه هم دست اندر کار بوده . می گويند حاجی مرحوم با اين قلندرها سر و سری داشته . می گويند ميانه ی حکومت با قلندرها به هم خورده . خيلی حرف ها می زنند . اما من که سر در نمی آورم . و حجت بلا ، همه ی اين ها هم که درست باشد آخر چرا در خانه اش را مهر و موم کنند ؟ هيچ کس هم نيست نطق بزند . عجب شهر هرتی شده ! تو همچه شهری ، اگر من جای اين قلندرها بودم ، ادعای خدايی می کردم . امام زمان که جای خود دارد .

ميرزا اسدالله هم سابقه ی قلندرها را داشت . وقتی بچه بود . پدرش قضيه ی آن ها را برايش تعريف کرده بود و خودش هم مثل همه ی اهل شهر بارها به تکيه هاشان رفته بود و پای نقل و خطابه شان نشسته بود و گرچه اعتقادی به کارها و حرف هاشان نداشت ، اما پدر کشتگی هم باهاشان نداشت . فکر می کرد اين هم برای خودش دکانی است . عين دکان خود او يا دکان مشهدی رمضان يا علاف يا دکان ميزان الشريعه يا همکار دعانويس او ميرزا عبدالزکی . اما تعجب در اين بود که حاج ممرضا آدمی ، طرف آن ها را گرفته باشد . با آن همه مال و مکنت ! و يک مرتبه يادش افتاد که حاجی خدا بيامرز چوب داری هم می کرد و از املاکش گاو و گوسفند می آورد شهر و شصت هفتاد تايی از قصاب ها لاشه را از او می خريدند . اين بود که از مشهدی رمضان پرسيد :

- نمی دانی حاجی مرحوم با اين قلندرها معامله ی پوست و روده هم می کرد ؟

مشهدی رمضان گفت :

-خدا عالم است . می گفتند تازگی ها توی يکی از تکيه های قلندرها ، دباغ خانه واکرده بودند . می گفتند باهاشان شريک بوده . و اگر اين طور باشد درست درمی آيد که ميانه ی حکومت با اين ها به هم خورده . من گمان می کنم حاجی خدا بيامرز را خود دولتی ها چيز خور کرده اند . راستی ، خان دايی چه عقيده ای دارد ؟

ميرزا گفت :

-الان از پيش خان دايی می آيم . می گفت بچه هاش بی تقصيرند . خوب ، عاقبت نگفتی نرخ زغال چند است ؟

مشهدی رمضان گفت :

-به نرخ چه کار داری ؟ اگر پول و پله تو دستگاهت پيدا می شود بگذار و برو . به باقيش هم کاری نداشته باش .

ميرزا گفت :

- هنوز که از پول و پله خبری نيست . اما که از فردا خبردار است ؟ تو فعلا چهار خروار هيزم شکسته با سه خروار خاکه زغال برای ما بفرست . حواله اش را هم بده دست حمال ها . اگر خودم بودم که نقد می دهم ، اگر نه بفرست سراغ خان دايی . پيرمرد جور مار را هميشه می کشد .

مشهدی رمضان گفت :

- مگر خيال مسافرت داری ميرزا ؟ خير باشد .

ميرزا گفت :

- شايد سری بزنم تا سر املاک حاجی خدابيامرز . هم بچه هاش را می بينم ، هم شايد کاری از دست مان بربيايد . دلم خيلی شورشان را می زند . می دانی که من با پسر بزرگه اش هم بازی بوده ام .

و به اين جا مشهدی رمضان خداحافظی کرد و برگشت به طرف محکمه ی خان دايی تا از آن چه ديده و شنيده بود او را خبردار کند . خودش از مجموعه ی آن چه ديده و شنيده بود ، بوی خوشی نمی شنيد و می خواست بداند عقيده ی خان دايی چيست . اين بود که اول سری به دم در مسجد جامع زد و به همسايه ها سپرد که امروز گرفتاری دارد و نمی تواند بساطش را پهن کند ، بعد يک سر رفت سراغ حکيم باشی که هنوز چند تايی مريض داشت .نيم ساعتی صبر کرد تا آخرين مريض ها هم نسخه هاشان را گرفتند و رفتند و او با خان دايی تنها ماند . آن چه را که ديده و شنيده بود تعريف کرد و عقيده اش را هم گفت و نظر حکيم باشی را خواست . حکيم باشی دستی به ريش سفيدش کشيد و گفت :

- حق داری پسرجان ! اين روزها غير از حاج ممرضا کسان ديگری هم همين جورها مرده اند . بوش می آيد که اتفاقات بدی در پيش است . و همان بهتر که تو هم يکی دو هفته شهر نباشی . با آن سابقه ای که با کلانتر و ميزان الشريعه داری ، ممکن است برايت پاپوش بدوزند . گرچه من چشمم از اين جوان همکارت آب نمی خورد واين طور هم که پيداست در قضيه ی صلح و وقف اموال حاجی مرحوم پای زور در کار است ، اما به هر صورت تو دست و پات را جمع کن و با اين ميرزا پاشو برو . خيالت هم از بابت بچه هات راحت باشد .

مجلس چهارم

5

جان دلم که شما باشيد ، از قضای کردگار در همان شهر و ولايتی که ميرزا بنويس های ما زندگی می کردند ؛ از سی چهل سال پيش يک عده قلندر پيدا شده بودند که اعتقادهای مخصوص داشتند و حرف و سخن تازه ای آورده بودند و کم کم دکان و دستگاهی به هم زده بودند و اين آخر سری ها ، يعنی در زمان سرگذشت ما ، تکيه های شهر را بدل کرده بودند به «بست» که هيچ کس بی اجازه ی آن ها نمی توانست واردشان بشود و پچ پچ افتاده بود تو مردم و خيلی حرف ها راجع بهشان می زدند . وگرچه درست است که وارد شدن به قضيه ی آن ها برای راويان اخبار ، يعنی پا را از گليم قصه درازتر کردن ،؛ اما چون سرگذشت دو تاميرزای ما خواه ناخواه به کار قلندرها و به اوضاع کلی آن زمانه ربط پيدا کرده ، حالا تا ميرزا بنويس های ما روانه ی سفر بشوند ، می رويم ببينيم آن روزها دنيا دست که بود و قلندرها که بودند و ميان شان با حکومت چرا به هم خورده بود .

جانم برای شما بگويد ، آداب واعتقادهای اين قلندرها از اين قرار بود که مرکز عالم خلقت را «نقطه » می دانستند و همه ی تکليف های شرعی را از دوش مردم برداشته بودند و ميان خودشان به رمز و کنايه حرف می زدند و حروف ابجد را مشکل گشاتر از هر طلسمی می دانستند و به جای «بسم الله» می گفتند «استعين بنفسی» و به جای «لااله الا الله » می گفتند «لااله المرکب المبين » و خيال می کردند اسم اعظم را گير آورده اند و دفتر دستک های مذهبی شان پر بود از نقطه و حروف تک تک مثل ف و صاد و دال و همين جور ...و برای هر حرفی نقطه ای هم معنايی قايل بودند . اسم شب شان هم تبرزين بود که يا هرکدام شان يکی داشتند يا اگر نداشتند شکلش را پشت دست شان خال می کوبيدند . و گرچه شايد بوی کفر بدهد . اما خلاصه ی اعتقادشان اين بود که به جای پرستيدن خدايی که در آسمان ها است و احتياجی به نماز و روزه ی آدم های مافنگی ندارد و همه ی دعا ثناهای بشر خاکی را بپرستيم تا شايد از اين راه يک خرده بيشتر بهش رسيده باشيم و احتياجاتش را يک کمی بيش تر برآورده باشيم . و ازاين جور حرفهايی که اگرعاقبت به کفر هم نکشيده باشد ، دست کم وسيله ی تکفير شده و باعث خونريزی فراوان .

از قضای کردگار در آن شهر و ولايت هم همين جورها شده بود . يعنی ملاها و آخوند ها ، قلندرها را تکفير کرده بودند و از مسجدها بيرون شان کرده بودند و حکومتی ها گوش خوابانده بودند و چون مردم را سرگرم می ديدند ، کاری به کار اين دعوی ها نداشتند .

از آن طرف در زمان سرگذشت ما ، جنگ های طولانی شيعه و سنی با دولت همسايه ، و سنی کشی هايی که در داخله ی شهرها و ولايات شده بود ، رس مردم را کشيده بود ، و با اين که خود جنگ تمام شده بود و از بکش بکش فعلا خبری نبود ، اما آثار خرابی و کشتار هنوز بود و خيلی طول داشت تا زندگی به روال عادی خود برگردد . توی هيچ دهی محض نمونه هم که شده يک قاطر قلچماق پيدا نمی شد و دکان های اسلحه فروشی توی شهر ها هنوز ناهار بازار داشتند و تادلت بخواهد شل وافليج و چشم ميل کشيده توی کوچه ها پلاس بود به گدايی . هرچهارپنچ سال يک دفعه هم قحطی می آمد يا ناخوشی می افتاد تو مردم يا گاوميری تو دهات ؛ و از اين جور بلاها . در همچه روزگاری بود که قلندرها پيازشان کونه کرده بود .

کار قلندرها هم از اين جا شروع شد که اول تک تک ، بعد دسته دسته از بيابان گردی دست کشيدند و آمدند تو شهرها . چرا که ديگر توی دهات چيزی پيدا نمی شد و دهاتی ها برای زندگی خودشان هم درمانده بودند . قلندرها همين جور که عده شان تو شهر زياد می شد ، برای اين که نان و آبی فراهم کنند شروع کردند به نقالی ومداحی و کم کم که جمعيت پای نقل شان زيادتر می شد ؛ جراتی پيدا می کردند و گريز به صحرای کربلای مردم هم می زدند و همين جور يواش يواش مردم را دور خودشان جمع کردند و کردند و کردند تا پا گرفتند و جل و پلاسشان را تو تکيه ها پهن کردند و ماندگار شدند .

جانم دلم که شما باشيد ، قضيه ای که باعث رونق بازار قلندرها شده بود ، اين بود که ، رييس شان ميرزا کوچک جفردان ، سی چهل سال پيش از وقايع قصه ی ما ، يعنی درست همان وقت که ميرزا بنويس های ما می رفتند مکتب ، خودش را آخر عمری توی يک خرمه ی تيزاب انداخته بود  و سربه نيست کرده بود و مريدهاش چو انداخته بودند که غيبش زده و به زودی ظهور می کند ودنيا را پراز عدل و داد می کند . هرکدام قلندرها که در مجلسی ، مدحی يا نقلی می گفت حتما اشاره ای هم به اين قضيه می کرد و ديگر خيلی ها باورشان شده بود روز و شب منتظر بودند .

از اين گذشته يک بازار گرمی ديگر قلندرها اين بود که تو شهر چو انداخته بودند که اگر باز جنگ شد هر که قرعه ی سربازی به اسمش درآمد و نخواست برود جنگ ، بيايد تو يکی از تکيه ها بست بنشيند تا قلندرها بروند پول خونش را بدهند و جانش را از حکومت بخرند . سبيل شصت هفتاد تايی از عاقل مردهای شهر را هم چرب کرده بودند که هرجا می نشستند با قسم و آيه ، شهادت می دادند که ميرزا کوچک جفردان ، قبل از اين که غيبش بزند ، پول خون آن ها را داده و جان شان را خريده . وگرنه خدا عالم است استخوان های آن ها حالا تو کدام ميدان جنگ دم بيل کدام دهاتی بايد زير و رو می شد . و همين جورها کم کم گوش مردم شهر را پر کرده بودند و گدا گشنه های هرمحلی را تو تکيه ی همان محل جمع کرده بودند .

از قضای کردگار در روزگار قصه ی ما رييس اين طايفه مردی بود به اسم تراب ترکش دوز ، از کله های نترس . پنجاه ساله مردی با ريش جوگندمی و قبای سفيد دراز و سراين جا ، پا آنجا ، يک قلندر حسابی . و شهرت اين تراب ترکش دوزا ز آن جا بود که چهل روزه سر «اشتر پختر» را از ميدان جنگ آورده بود که سرکرده ی قشون دشمن بود . و اين قضيه مال ده سال پيش بود که جنگ شيعه و سنی تازه آغاز شده بود . در آن زمان تراب ترکش دوز که تازه آمده بود شهر و تکيه نشين شده بود ، به پادرميانی صدراعظم وقت چله نشسته بود و روزی يک بادام خورده بود و هر روز يک دفعه عکس «اشتر پخته» را تمام قد به ديوار تکيه کشيده بود و جای گردنش را با خط قرمز بريده بود تا روز چهل و يکم چاپار مخصوص شاهی خاک آلود ووخسته از راه رسيده بود و سرخشکيده و خون آلود يارو را پيش تخت قبله ی عالم انداخته بود . و همين باعث شده بود که مردم از ترس ديگر آزاری به قلندرها نمی دادند که هيچ چی ، روز به روز هم بيش تر دورشان را می گرفتند و نذر و صدقه برای شان می فرستادند . درست است که قبله ی عالم از همان سربند ترس برش داشته بود و صدراعظم را به خارجه تبعيد کرده بود و ديگر لی لی به لالای قلندرها نمی گذاشت ؛ اما اسم تراب ترکش دوز سرزبان ها افتاده بود و ديگر فيل هم نمی توانست جلودار قلندرها بشود . تراب ترکش دوز هم دستور داده بود هر شب جمعه توی هفت تا از تکيه های شهر که پاتوق قلندرها بود منبر می رفتند و بعد خرج می دادند و هر شب جمعه عده ای تازه را به دور خود جمع می کردند . و حالا ديگر گذشته از خود قلندرها و گدا گشنه های شهر ، هر آدم فراری از حکومت ، يا هر آدم شرور ، يآ هر که بهش ظلم شده بود و نتوانسته بود تقاص بکشد ، يا هرکه با ننه باباش قهر کرده بود ، يا هرکه دست صيغه ها و عقدی هايش به تنگ آمده بود ، يآ هر که از دست طلب کارها گريخته بود ، همه آمده بودند تو تکيه نشسته بودند وهرکدام هم با جل و پلاس خودشان . و چون جمعيت قلندرها بدجوری زياد شده بود و ممکن بود بی کاری حوصله شان را سرببرد ، از دوسال پيش تراب ترکش دوز هر تکيه ای را مرکز يک صنف کرده بود و همه ی قلندرها را به کار کشيده بود . تکيه ی سراج ها ، تکيه ی زنبور کچی ها ، تکيه ی نانواها ، تکيه ی کفاش ها ، تکيه ی پالان دوزها  وهمين جور...خودش هم گرچه در جوانی و قبل از اي« که جانشين ميرزا کوچک جفردان بشود ، ترکش دوزی می کرد که اسمش رويش مانده بود ، حالا دايما با زنبور کچی ها حشر و نشر داشت . تو هر تکيه ای هم کارها تقسيم شده بود . آن ها که حرفه ای بلد نبودند يک دسته جارو پارو و رفت و روب می کردند . يک دسته کار خريد و فروش بازار را داشتند و طرف معامله بودند با بازاری هايی که سرسپرده ی قلندرها بودند و اجناس قلندرساز را می خريدند ، و آن های ديگر که اهل فن و حرفه ای بودند ، هرکدام توی يک تکيه سرگرم به فن و حرفه ی خودشان بودند و هرچه را که می ساختند ، می فرستادند بازار و چون ارزانتر از نرخ روز هم می فروختند ، هميشه هم خريدار داشتند . ورود زن ها را هم که اصلا به تکيه ها قدغن کرده بودند . چون در آيين قلندری آميزش با زن منع شده بود و قلندرها همه مجرد بودند و عزب. و گناهش باز هم به گردن راويان اخبار که می گويند خيلی از قلندرها هم اهل دود و دم بودند و بنگ و حشيش می کشيدند . ساده بازی هم که هميشه در اين ولايات رواج داشته .

جان دلم که شما باشيد ، اين قضايا بود و بود و بود تا همان روزهايی که قصه ی ما شروع می شود . روزی از روزها ، يکی از جاسوس های خفيه ی حکومتی برای خواجه نورالدين صاحب ديوان ، که وزير اعظم آن روزگار باشد ، و جانشين صدراعظم تبعيد شده ی قبلی ، خبر آورده بود که چه نشسته ايد تراب ترکش دوز دارد توپ می ريزد . که يک مرتبه حکومتی ها وحشت شان گرفته بود . چون سلاح آتشی در ممالک فرنگستان تازه باب شده بود و هنوز پايش به اين طرف ها باز نشده بود و حکومت هم که دراين جنگ های شيعه و سنی با دولت همسايه شکست می خورد ، به علت اين بود که هنوز نتوانسته بود توپ بريزد و از هر ده تا سربازش يکی بيش تر تفنگ نداشت .

باری ، تا اين جای کار قلندرها چندان عيبی نداشت . سرمردم گرم بود و خيال می کردند کاری از دست اين قلندرها ساخته است و حومت هم هروقت دلش می خواست به راحتی می توانست يکی شان را سر به نيست کند . زهری بدهد تو غذايش بريزند ، يا حکم تکفيرش را از ديوان شرع بگيرد ، يا شمع آجينش کند ، يا ميل به چشمش بکشد . اما حالا ديگر بوهای بدی می آمد . اين بود که کک افتاد به تنبان بزرگان و اعيان و وزرا ، ونه يکی و نه دوتا ، بلکه پشت سرهم جاسوس و خبرگزار و مفتش بود که در لباس قلندری روانه ی تکيه ها و پاتوق های قلندرها شده و برای اين که هيچ جای ترديد نباشد ، خواجه نورالدين ، وزير اعظم از خانلرخان مقرب ديوان خواست که خودش با لباس مبدل برود و سر و گوشی آب بدهد . خانلرخان هم که دلش بدجوری برای ملک الشعرايی لک زده بود ، همين کار را کرد و خبر آورد که بله ! تراب ترکش دوز تمام هونگ برنجی های خانه های در و همسايه را ، گران گران ، می خرد و تو تکيه ای زنبور کچی ها کوره و دم و دستگاه علم کرده و تا حالا سه تا توپ ريخته ، عين توپ های سنی ها .

قضيه به اين جا که رسيد خواجه نورالدين ، صاحب ديوان ، شستش خبردار شد که اين ترکش دوز چه خيالاتی به سر دارد . چون با همين سه تا توپ يک روزه می شد تو سينه ی ديوار ارگ حکومتی يک سوراخ باز کند به بزرگی يک دروازه . اين بود که وزرا را خبر کرد و پس از دوسه روز شور و مشورت ، قرار شد خبر را به گوش قبله ی عالم برسانند . برای اين کار خانلرخان مقرب ديوان را صدا کردند که قصيده ای بگويد و در آن اشاره ای به اين قضايا بکند تا گوش قبله ی عالم که تيز شد و خواست معنی اشاهر ها را بفهمد ، آن وقت خواجه نورالدين لب قضايا را به عرض برساند . همين طور هم کردند . اما قبله ی عالم اصلا و ابدا ملتفت اشاره های خانلرخان نشد و خيال کرد باز غرضش رسيدن به ملک الشعرايی است و از سر بی حوصلگی دستور داد پنجاه سکه ی طلا بهش صله دادند و همه را مرخص کرد . هيچ کدام از وزرا هم جرات نداشتند بروند توی اندرون و اين خبر را به گوش قبله ی عالم برسانند . چه بکنند . و چه نکنند ؟ با زدوسه روز ديگر شور و مشورت کردند و عاقبت عقل شان به اين جا رسيد که به وسيله ی خواجه باشی حرم سرا دست به دامن سوگلی حرم بشوند . اين کار را هم کردند . اما سوگلی قبله ای عالم که پس از سی و سه روز نوبت بهش رسيده بود ؛ حيفش آمد خبر را سر شب به گوش قبله ی عالم برساند و عيش و عشرت خودش را حرام کند . پيش خودش تصميم گرفت صبح اين کار را بکند . اما صبح هم قبله ی عالم خواب بود و دل شير می خواست که برود و از خواب بيدارش کند . همين جوری يک ماهی گذشت که نه هيچ يک از وزرا جرات می کرد جلوی قبله ی عالم لب تر کند و نه هيچ کس ديگر برای اين کار داوطلب می شد .خود وزار هم که بی اشاره ی قبله ی عالم جرات نداشتند آب بخورند و کاری از دست شان برنمی آمد . و در همين مدت تراب ترکش دوز سه تا توپ ديگر هم ريخت .

از آن طرف خواجه نورالدين ، صاحب ديوان که ديد فايده ندارد ، خودش را به آب و آتش زد و تصميم گرفت به تنهايی نقشه ای بکشد و ترتيب کار را بدهد . اين بود که فرستاد دنبال خانلرخان مقرب ديوان ، که از قبل می شناسيمش ، و منجم باشی دربار که تازه جای باباش نشسته بود و هنوز فرصتی برای خدمت وخودنمايی گير نياورده بود ، و حالی شان کرد که قضايا از چه قرار است و اين را هم برای شان گفت که بنابر آن چه روزنامچه های حکومتی ولايات خبر می دهند ، عين اين قضايا با کم و بيش اختلاف ف در ديگر شهرها هم راه افتاده وا گر دير بجنبند آن جاها هم توپ ريختن را ياد می گيرند و کار از کار می گذرد . و آن وقت قبله ی عالم که نمی ماند هيچ چی ، نه ملک الشعرايی باقی می ماند ، نه منجم باشی درباری . سه روزه زيج بنشيند و رصد کند و طرحی برا قضيه بريزد و خانلرخان هم قصيده اش را جوری بگويد که اشاره و کنايه اش زياد دور از فهم نباشد تا قبله ی عالم ملتفت بشود . و بعد که مجلس تمام شد ، فرستاد دنبال حکيم باشی دربار و يک صورت هفت نفری گذاشت جلوش که سرهفته بايد کلک شان کنده بشود . و اين هفت نفر ، بازاری هايی بودند که با قلندرها طرف معامله بودند و بهشان کمک مالی می کردند ؛ و يکی شان همان حاج ممرضايی بود که ميرزا بنويس های ما قرار بود برای حد و حصر املاکش مسافرت کنند . ديگر برای تان بگويم به ميزان الشريعه هم دستور داد که چه قدر از اموال هرکدام شان را ضبط کند و چه قدر را وقف ؛ و به داروغه ی شهر هم حالی کرد که چند تا اسب و استر مردم را به بيگاری بگيرد ، و خلاصه يک تنه همه ی کارها را روبه راه کرد . از آن طرف به همه ی جاسوس ها و مفتش های حکومتی دستور داد که بروند تو تکيه ها چو بيندازند که به زودی معجز می شود و ميرزا کوچک جفردان ظهور می کند و دنيا همچه همچه پر از عدل و داد می شود . و در همين ضمن جاسوس هايی را که از ولايات می رسيدند و خبرهای بد می دادند که به همان عجله ای که آمده بودند ، هنوز عرق تن اسب هاشان خشک نشده ، با دستورهای تازه بر میگرداند ، و خلاصه اين که در آن روزها ترق و توروق نعل اسب ها ی چاپار يک دم خاموش نمی شد و توی کوچه های ارگ سلطنتی برو بيايی بود که نگو .

جان دلم که شما باشيد ، همه ی مقدمات که آماده شد ، درست در همان روز که ميرزا بنويس های ما قرار بود راه بيفتند ، بارعام بزرگ عالی قاپو بود و همه ی اعيان واشراف جمع بود ند و مجلس جای سوزن انداختن نبود ، اول خانلرخان مقرب ديوان که چاق و سنگين بود ، هن هن کنان رفت جلو و طومار قصيده ای تازه اش را درآورد و غرا و برا خواند ؛ که در آن دوسه جا اشاره ی صريح کرده بود به دراز دستی قلندرها و يک بار هم کلمه ی توپ را توی شعر جا داده بود ، و همه ی حضار ، زهازه وا حسنت گفتند . بعد منجم باشی اجازه خواست و باهمان زبان های قمعمع که شما بهتر می دانيد ، شروع کرد به مقدمه چينی کردن ، و عاقبت رفت سر مطلب و گفت :

- قربان خاک پای مبارکت گردم . اوضاع نجوم سماوی و کواکب علياوی که هر يک غلام حلقه به گوش ، بل رکاب دوش حضرت ضل اللهی اند ، گرچه دلالت تام و استدلال مالا کلام دارد بر صحت و عافيت ذات قرين الشريف همايونی ، اما از آن جا که حفظ و حراست اين آستان کبريايی بر هريک از بندگان ، فريضه ی تام و تمام است اين بنده ی بی مقدار و خاک پای خاکسار ، به توالی ليل و نهار از ارصاد کواکب و سيارات چنين استنباط کرده که در ايام و ليالی آتی از سابع ماه الی سه روز تربيع تحسين در خانه ی طالع واقع و اختر طالع در حضيض زوال و وبال و در آن سه روز که دوام مشئووم اين تلاقی نحسين است ذات معدلت - صفات و شامل برکات حضرت ظل اللهی ، العياذ بالله ، آماج بی مهری و قدرناشناسی سپهر غدار و فلک کج مدار ...

و همين جور داشت داد سخن می داد که قبله ی عالم حوصله اش سر رفت و داد زد :

- اين پدرسوخته مگر آرواره اش لق شده ؟ وزير اعظم چه طور است بدهيم چک و چانه اش را با نقره ی داغ لحيم کنند ؟

خواجه نورالدين ، وزير اعظم که ديد کار دارد خراب می شود ، دويد جلو و تعظيم بالا بلندی کرد و گفت :

- قربان ! لقلقه ی لسان جناب منجم باشی را به اين بنده ی کم ترين ببخشيد . اين عادت علما است . عفو می فرماييد . اما گمان می کنم از نظر غيرتمندی نسبت به ذات همايونی ، مطالبی دارد که از قضا قبلا هم با بنده در ميان گذاشته . اگر عنايتی می فرموديد به گمانم خطری برای مقام شامخ سلطنت در اوضاع کواکب ديده . خانلرخان مقرب ديوان هم در قصيده اش متذکر اين نکته شد ، اما عنايت نفرموديد .

قبله ی عالم روی کرسی سلطنت جابه جا شد و تفی به طرف سلفدان زرين انداخت که در دست قابچی باشی بود . بعد گفت:

- من که از حرف ها ی اين جوان پرچانه چيزی سردر نياوردم . به زبان باباش حرف میزند . بهتر است خودت بگويی وزير اعظم .

وزير اعظم باز تعظيم بلندبالايی کرد و يک قدم جلوتر آمد و گفت :

-خاطر خطير ملوکانه مستحضر است که چيزی به فصل قشلاق نمانده . پايتخت همايونی گرچه غبطه ی بهشت عنبر سرشت است ، اما سوز پاييزی بدی دارد . و بندگان درگاه محتاجند که استخوان هاشان را آفتاب بدهند . صلاح ملک و ملت هم در اين است که امسال موعد قشلاق را پيش بيندازيم . چون اين طور که منجم باشی از ارصاد کواکب ديده از هفتم تا دهم ماه صلاح نيست ذات اقدس همايونی بر اريکه ی سلطنت تکيه بزنند .

در حالی که نفس از مجلس در نمی آمد و مگس پر نمی زند ، قبله ی عالم دوباره جابه جا شد و يک سرفه ی ديگر کرد . گفت :

- ببينم وزير اعظم ، نکند کلکی در کار شماها باشد ! مواظب باش که می دهم پوست تان را از کاه پر کنند ، ها ! حالا بگو ببينم به عقل ناقص خودت چه می رسد .

وزير اعظم نگاهی به منجم باشی وو خانلرخان کرد و يک قدم ديگر گذاشت جلو و گفت :

- چاکران درگاه قبلا همه ی فکرها را کرده اند و به اين نتيجه رسيده اند که در اين سه روز بايد وجود ذی وجود مبارک قبله ی عالم را از اريکه ی سلطنت دور نگه داشت تا اگر خدای نکرده بلايی نازل شد ، ديگری پيش مرگ همايونی شده باشد .

قبله ی عالم روی کرسی سلطنت نيم خيز شده و خون به صورت دوانده ، فرياد زد :

- ده مادر به خطاها ! خوب کلکی جور کرده ايد . به همين سادگی می خواهيد از شر من خلاص شويد ؟ آهای مير غضب باشی !

که ميرغضب باشی با لباس سر تا پا قرمز و قمه ی براق به دست ، مثل برق بلا آمد و جلوی کرسی قبله ی عالم به خاک افتاد و منتظر فرمان بعدی همان طور بی حرکت ماند . عين مجسمه . اما وزير اعظم از آن بيدها نبود که به اين بادها بلرزد . يک قدم ديگر آمد جلو و گفت :

- قربان ! اجازه بفرماييد عرايض چاکر جان نثار تمام بشود و بعد اگر خلافی بود اين گردن بنده ، و يک شعر مناسب خواند .

قبله ی عالم اشاره ای به ميرغضب کرد که بلند شد و رفت همان پس و پناه ها خودش را جا کرد وبعد اشاره ای به وزير اعظم کرد که بگو . وزير اعظم گفت :

- خاطر مبارک مستحضر است که چاکران درگاه مدت ها است تفريحی نداشته اند . از وقتی که حاج ميرزا قم قم ، دارفانی را بدرود گفت برای بهجت خاطر همايونی هم وسيله ای فراهم نشده ، اگر اجازه بفرماييد بندگان خان زاد ترتيب کار را جوری داده ايم که هم مخاطرات آسمانی از اثر بيفتد و هم وسيله ای جديد برای بهجت خاطر همايون فراهم بشود ، و يک شعر مناسب ديگر خواند .

قبله ی عالم دستی به ريش خود کشيد و گفت :

- خوب ، خوب . بگو ببينم وزير اعظم . مثل اين که قضيه دارد خوش مزه می شود .

وزير اعظم جراتی پيدا کرد و يک قدم ديگر رفت جلو ودنبال حرفش را اين طور گرفت :

- بعد هم بايد به عرض برسانم که اين طايفه ی قلندرها با همه ی حق نعمتی که قبله ی عالم به گردن شان دارند ، کم کم اسباب زحمت ممالک محروسه شده اند . گذشته از کارگزاران درگاه که مرتبا مراقب اعمال و گفتار آن ها هستند . شخص شخيص خانلرخان هم رفته و از نزديک شاهد بوده که ديگر جسارت را به آن حد رسانده اند که دارند خيالات موهوم در سر می پرورانند و توپ می ريزند .

به شنيدن اين حرف آخر ، قبله ی عالم نيم خيز شد و برافروخته گفت :

- عجب ! توپ می ريزند ؟ چه جوری ؟ پس اين وزير دواب پدرسوخته کجا است که برود ازشان ياد بگيرد ؟ تا روز مبادا آن طور در نمانيم و اصلا پدرسوخته های احمق ، پس چرا تا حالا مرا خبر نکرده ايد ؟ هيچ معلوم هست من توی اين مملکت چه کاره ام ؟

وزير اعظم قيافه ی ماتم زده ها را به خود گرفت و گفت :

- قربان خاک پای مبارکت گردم ، چارکران جان نثار نخواستند آسودگی خاطر مبارک را به هم بزنند . حالا هم دير نشده . می فرماييد با اين طايفه چه کنيم ؟ برويم توپ هاشان را بخريم ؟ تصور می فرماييد کار به همين سادگی است ؟

قبله ی عالم مشتی روی مخده ی ترمه ی زير دستش زد و گفت :

- من چه می دانم. تو احمق خرفت همين الان داری قضيه را به من خبر می دهی هم الان هم چاره اش را می پرسی؟ پس تو و امثال تو ، اين همه مال و مکنت را برای چه حرام می کنيد ؟

و بعد به فکر فرو رفت و مثل اين که با خودش حرف می زند ، گفت :

- پس اين پدر سوخته ی ترکش دوز باورش شده ؟ ده نمک به حرام ! به دست خودم پنج هزار سکه جايزه دادم تا دو تا از اين آسمان جل ها آن سگ ملعون را غافلگير کردند و سرش را آوردند . حالا اين پدرسوخته به حساب خودش گذاشته !

بعد روکرد به وزير اعظم و فرياد کشيد :

- حالا خود بی شعورت بگو ، چه گهی خيال داری بخوری ؟

وزير اعظم گفت :

- اين طايفه ی ضاله معتقدند که به زودی معجزی به وقوع خواهد پيوست و خودشان را برای اين معجز آماده می کنند . توپ ريختن شان نشان می دهد که اين معجز دست کم رسيدن به حکومت است . چاکران درگاه فکر کرده اند که به يک تير دونشان بزنند . هم به ظهور اين معجز کمک کنند و هم به رفع بلايای آسمانی در آن سه روز . به اين طريق که ظاهرا ميدان را برای اين حضرات خالی می کنيم و آستان مبارک را به قشلاق می بريم . و از آن جا که قشلاق همايونی در ولايات جنوبی است و نزديک به سرحد ممالک محروسه ، و رفت و آمد چاپار و ايلچی از آن جا آسانتر است ، شايد ابهت قرب جوار مبارک موجب صلح و سلام با دولت متحاب همسايه بشود و وسيله ی رفع کدورت های بين الاثنين . و به يک شعر مناسب ديگر کلام را ختم کرد .

در همين اثنا ، زمزمه ای در مجلس افتاد و جسته جسته کلمات «بارک الله » و «احسنت» به گوش قبله ی عالم هم رسيد که راضی و خوشحال گفت :

-احسنت وزير اعظم . حقا که نان و نمک ما حلال بوده . بد نقشه ای نيست . شنيده بودم که اين ها مزاحم تدابير دولت بودند . اما نمی دانستم کارشان تا اين حد بالا گرفته باشد که زير گوش ما توپ بريزند . نمک به حرام ها ! خوب ديگر چه نقشه ای برای شان کشيده ای ، ملعون ؟

وزير اعظم خوش و خوشحال گفت :

- بقای دولت همايونی باد . هفت تا از بازارهايی را که طرف معامله ی آن ها بودند ، هفته ی پيش حکيم باشی آستان به زيارت عزراييل مفتخر کرد . اموال شان را هم به فتوای ميزان الشريعه که معروف حضرت است ، مصادره کرديم و ترتيبی می دهيم که در غياب سايه ی مبارکم ، اين حضرات گورشان را به دست خودشان بکنند . بعد هم که مخاطرات ارضی و سماوی به ميمنت و مبارکی مرتفع شد و در رکاب همايونی از قشلاق برگشتيم ، هفت نفر از سرکردگان اين حضرات را قربانی قدوم مبارک می کنيم و هفتاد تاشان را شمع آجين می کنيم و باقی شان را هم حبس و تبعيد . گمان می کنيم ديگر غايله بخوابد .

قبله ی  عالم خوشحال و خندان ، در ميان احسنت های رجال و اعيان مملکت ، قابچی باشی را صدا کرد و دستور داد هزار سکه ی طلا را در دو کيسه ی جدا بياورد که يکی را توی دامن وزير اعظم انداخت ودومی را به دست مبارک شمرد و نصف کرد ؛ نصفی راداد به منجم باشی و نصف ديگر را به خانلرخان ، مقرب ديوان و مجلس تمام شد .

مجلس پنجم

6

جان دلم که شما باشيد ، درست همان روزی که بار عام عالی قاپو بود ؛ اول آفتاب ، ميرزا بنويس های ما بی خبر از همه جا ، سوار بر دو تاخبر بندری که از ميدان مال بندها برای يک هفته کرايه کرده بودند از دروازه ی شهر رفتند بيرون . خود کلانتر محل نتوانسته بود همراه شان بيايد ، اما پيشکارش را با هفت نفر قراول همراه شان کرده بود که چهارتاشان نيزه و کمان داشتند و سه تاشان تفنگ . و همه شان سوار بر اسب و قاطر ، دنبال ميرزا بنويس ها ، و با عزت واحترام تمام . آن روز تا غروب هيچ جا لنگ نکردند . ظهر کنار نهر آبی هر کدام يک لقمه نان از توی خورجين هاشان درآوردند وخوردند و بازراه افتادند تا يک روزه دو منزل رفته باشند . غروب آفتاب رسيدند به کاروان سرايی که هم ساخلوی حکومتی بود و هم چاپارخانه . و برای خوابيدن همان جا اطراق کردند . کاروان سرا آن قدر شلوغ بود تا صبح آن قدر رفت و آمد داشت که خواب به چشم ميرزابنويس های ما نيامد . اين چاپار راه نيفتاده پاچاربعدی می رسيد ؛ عجله کنان و هن هن کنان ، يا به طرف شهر يا به سمت ولايات . معلوم بود که يک خبر غير عادی هست . تا صبح اسب ها شيهه کشيدند و قاطر ها سم به زمين کوبيدند و چاپارها به ماموران چاپارخانه فحش دادند و ميرزااسدالله فکر و خيال بافت و هرچه ساس و کک در تمام آن کاروان سرا بود از پاچه ی شلوار و حلقه ی آستين او رفتند تو و جا خوش کردند و تا صبح درنيامدند . ميرزاعبدالزکی هم حالی بهتر از او نداشت . تا عاقبت ، اول خروس خوان از جا بلند شدند وبه ضرب من بميرم تو بميری ، پيشکار کلانتر را از خواب بيدار کردند . بعد هم قراول ها را راه انداختند  که رفتند از چا ه آب کشيدند و اسب و الاغ ها را تيمار کردند و بعد سرپا که رفتند از چاه آب کشيدند و اسب و الاغ ها را تيمار کردند و بعد سرپا لقمه نانی خوردند و راه افتادند . .خدا عالم است که در اثر بی خوابی شب پيش بود يا علت ديگری داشت که سرراه از هر دهی می گذشتند ، ميرزااسدالله به نظرش می آمد که مردم از قحطی درآمده اند يا اصلا از ترس وبا گريخته اند . همه جا خلوت و مردم همه لاغر و مردنی . فصل خرمن مدتی بود گذشته بود ، اما گاه گداری که از کنار آبادی مفصلی رد می شدند کوپاهای کاه باقی مانده ی خرمن ها که جمع نکرده مانده بود به نظر ميرزااسدالله آن قدر کوچک و بدرنگ می آمد که انگار بچه ها خاک بازی می کرده اند و اين تل ها باقی مانده ی خاک بازی آن ها است . همين جور از کنار دهات مخروبه و چاه قنات های فروريخته گذشتند و گذشتند و گذشتند تا عاقبت نزديکی های ظهر رسيدند . اول قلعه خرابه ای از دور نمايان شد . بعد چتر يک دسته درخت تبريزی که به يک گوشه از قلعه سايه انداخته بود ، پيدا شد و بعد يک نارون بزرگ که جلوی دروازه ی ده مثل گلوله ی بزرگی بر سر چوبی نشسته بود . نه کسی به پيشبازشان آمد ونه گاو و گوسفندی جلوی پاشان سربريدند . ميرزابنويس های ما چنين انتظاری هم نداشتند . اما پيشکار کلانتر که از يک فرسخی ده جلو افتاده بود و نفر اول می رفت ، حسابی بهش برخورده بود و بلند بلند به هرچه دهاتی زبان نفهم است ، فحش می داد و خودش را لعن می کرد که چرا به چنين ماموريتی آمده .حتی تک و توک دهاتی ها که در مزارع شخم می زدند يا به ده برمی گشتند ، به محض اطن که دار و دسته ی آن ها را می ديدند درمی رفتند يا خودشان را پس و پناهی قايم می کردند . خوبيش اين بود که يکی از قراول ها هفته ی پيش ، چپری به همين ده آمده و راه و چاه را می شناخت و گرنه حتی معلوم نبود درست آمده باشند . از دروازه ی دهکده که وارد شدند تا وسط ميدانگاهی ده برسند ، هيچ کس را نديدند ، انگار نه انگار که کسی در آن جا ساکن است . اما از تا پاله های تازه ای که به ديوار و گرد و خاکی که در هوا معلق بود ، معلوم بود که در هر خانه ای هم الان بسته شده و پشت هر دری آدم ها ايستاده اند و از لای درزی يا شکافی دارند تماشا می کنند . اين را حتی پيشکار کلانتر هم فهميد . چرا که يک مرتبه از جا دررفت و به صدای بلند فرياد کشيد :

- گوساله های احمق ! می ترسيد بخوريم تان ؟ پدرسوخته های بد دهاتی !

و ميرزا اسدالله که پشت سر الاغ می راند ، از پس همان دری که فحش خورده بود ، شنيد که يکی آهسته اما خيلی خشن گفت :

- ده ميرغضب ها...

و قراولی که پشت سر ميرزااسدالله می آمد مثل اينکه همين را شنيد؛ که سر اسبش را کج کرد و با چکمه اش محکم يک لگد به همان در زد .و چنان زد که بند دل ميرزااسدالله پاره شد . اصلا ميرزا از وقتی پاتوی ده گذاشته بود ، دلش شروع کرده بود به شورزدن. و نمی دانست چرا هرلحظه منتظر اتفاق تازه ای بود . تا به ميدانگاهی ده برسند ، اتفاق ديگری نيفتاد . پيرمرد ريش سفيدی که لابد کدخدای ده بود با دو تا از پسرهای حاجی ممرضای مرحوم وسط ميدانگاهی ، زير تک درخت توت خاک گرفته ای ايستاده بودند و دهاتی ها هرچند نفری گوشه ای از ميدان کز کرده بودند . سوار ها به محض اينکه پياده شدند ميرزا اسدالله حرکتی کرد به طرف پسر بزرگ حاجی ، که در جوانی هم مکتبی بودند و خواست سلام کرده باشد ؛ اما آن هردوتا سرهاشان را پايين انداختند و به او محل نگذاشتند . پيشکار کلانتر از اسب که پياده شد ، به جای سلام بچه های حاجی ، رو به کدخدا داد زد :

- لابد کاه و جو هم تو اين خراب شده گيرنمی آيد .هان؟

که پسربزرگ حاجی دويد جلو ؛ نيمچه تعظيمی کرد و گفت :

- اختيار داريد قربان ! منزل خودتان است .

و چند نفر از دهاتی هارا صدا کرد که هرکدام از يک گوشه ميدان دويدند جلو و افسار اسب والاغ ها را گرفتند و بردند و همه ی جماعت به دنبال پيشکار کلانتر وارد خانه ی اربابی شدند که تر و تميزتر بود و آب و جارو شده بود و تاپاله به ديوارهاش نچسبيده بود و باغچه ی کوچکی و حوضک آبی داشت . تا اتاق دم در را برای قراول ها خالی کنند و ديگران بروند توی پنجدری ، ميرزااسدالله به هوای سر و رو صفا دادن رفت لب حوض ، تا شايد بتواند دو کلمه ای با هم مکتبی قديمش بگويد ؛ و داشت يواش يواش آب به سر و صورتش می زد که يکی از دهاتی ها به عنوان آب ريختن روی دستش آمد جلو و تکه کاغذی گذاشت توی جيب قبای ميرزا . ميرزا دستش را که خشک کرد از همان دهاتی سراغ گوشه ی خلوت خانه را گرفت و تا يارو بدود و آفتابه را آب کند ، او خودش را به آن جا رسانيد و کاغذ را درآورده و خط هم مکتبی قديم خودش را شناخت که نوشته بود :«تکليف همکارت معلوم است ، اما تو ديگر چرا ؟» عرق سردی بر پيشانی ميرزا نشست و نفس بلندی کشيد و همان طور سرپا قلم دانش را از زير پرشالش بيرون آورد ، و پشت همان تکه کاغذ نوشت :«به روح پدرت من اصلا نمی دانم کجا به کجاست . دارم ديوانه می شوم . يک جوری خودت را به من برسان . » و تا يارو با آفتابه برسد ، ميرزااسدالله تکه کاغذ را به دستش داد و قلم دانش را بست و زد پرشالش و برگشت پيش ديگران . بعد هم ناهار آوردند و همه ساکت و آرام غذا خوردند و سفره که برچيده شد ، ميرزا اسدالله خستگی راه  و بی خوابی شب پيش را بهانه کرد و به اين عذر که در خواب خروپف می کند ، رفت توی زاويه ای که پهلوی پنجدری بود دراز کشيد ، به هوای اين که شايد يکی از پسرهای حاجی به سراغش بيايد . همين طور هم شد . يعنی يک ساعتی که گذشت ، در اتاق آهسته باز شد و پسر بزرگ حاجی آمد تو . و بی مقدمه با لحنی سرزنش آميز ، اما خيلی آهسته گفت :

- خوشم باشد ميرزا . چشم ماروشن . حالا ديگر کارت به اين جا کشيده که شده ای آتش بيار معرکه ی ديگران ؟ خودت را هم به نفهمی می زنی ؟ پس چه شد آن حرف وسخن ها؟ و آن دست و دل پاکی ها ؟ و آن همه درس و مکتب و اصول و فروع ؟

ميرزا به همان آهستگی گفت :

- من اين گوشه کنايه ها را نمی فهمم حسن آقا ...و بعد سير تا پياز آن چه را که ميان او و ميرزاعبدالزکی گذشته بود برای حسن آقا تعريف کرد ، و آن چه را دم در خانه ی پدری آن ها ديده بود با آنچه از مشهدی رمضان علاف شنيده بود ، و مشورتی که با خان دايی کرده بود ، همه را گفت و عاقبت افزود :

- ...و حالا هم اين جا نان و نم ک تو را می خورم ، هنوز نمی دانستم دنيا دست کيست و من چه بايد بکنم . شايد باور نکنی ، اما به اين مسافرت هم بيشتر از اين جهت رضايت دادم که توی شهر ، بوی شلوغی می آمد . بعد هم به خود گفتم می روی می بينی اگر واقعا سر ارث و ميراث دعوا دارند ، خودت کدخدامنشی کارشان را اصلاح می کنی و نمی گذاری ميزان الشريعه آدمی از آب و گل آلود ميان برارد ها ماهی بگيرد .

حسن آقا به شنيدن اين حرف ها راحت تر نشست و گفت :

- عجب روزگاری شده ! آدم به چشم و گوش خودش هم نمی تواند اعتماد کند .

ميرزا اسدالله گفت :

- می خواهی بکن ، می خواهی نکن .من هيچ وقت دست به کاری نزده ام که لازم باشد توجيهش کنم . هرکاری خودش بايد موجه خودش باشد . حالا بگو ببينم چه طور شد که کار به اين جاها ختم شد ؟

حسن آقا گفت :

- چه می دانيم . لابد تا اين جايش را می دانی که بابامان را چيز خور کردند . بعد هم ختم که برچيده شد هرسه تايی مان را بردند داروغگی . من و دوتا داداش ها م را . و يک کاغذ بلند بالا گذاشتند جلوی مان که رضايت بدهيد وامضا کنيد يا توی حبس بپوسيد . برادر کوچيکه را هم - اصغر را می گويم - کردند توی هلفدونی ، مثلا به عنوان گروگان . و من و برادرم را هفته پيش با دوتا مامورفرستادند که بياييم سراملاک و به انتظار نماينده ی قانون و شرع ، يعنی شماها ، باشيم که وقتی آمديد کار را تمام کنيم و برگرديم تا برادرمان را آزاد کنند . توبايد از اين قضايا خبردارباشی ميرزا . آخر چه طور می شود آدم ندانسته بلند شود راه بيفتد ...

- پس قضيه ی اختلاف و مصالحه چه بود ؟

حسن آقا گفت :

- اختلاف کدام است ؟ مصالحه کدام است ؟ اين ها را اين پدرسوخته ی گردن کلفت ، ميزان الشريعه از خودش درآورده . گذاشته اند پس گردن مان که يک سوم املاک وقف ، متوليش هم ميزان الشريعه ؛ از چهار دانگ باقی ، دودانگش مال خواجه نورالدين وزير ، يک دانگ مال شخص کلانتر ، يک دانگ آخری هم مال سر کار و همکارتان . و همه ملک تازه چه قدر است ؟ چهارپارچه آبادی با هفت رشته قنات . کور و کچل های من و برادرها هم بروند گدايی . حالا فهميدی ؟ اختلاف سر اين لحاف بی صاحب است ؛ نه ميان ما برادرها .

ميرزا اسدالله سرش را زيرانداخت و گفت :

- مرا بگو که گول اين سيد جد کمرزده را خوردم . خوبيش اين است که ميزان الشريعه نمی داند دست من هم در اين کار هست . من اصلا برای همان حرف و سخن کهنه ای که باهاش داشتم ، گفتم اين روزها شهر نباشم بهتر است . می دانستم که اگر بمانم يک کاری دستم می دهد . اگر بداند باز من تو اين جور کارها دخالت کرده ام . اين دفعه ديگر از شهر بيرونم می کند .

حسن آقا گفت :

- ای بابا ، تو هم عجب ساده ای ! از بس دم در آن مسجد نشسته ای و هی آمد و رفت اين مردکه ی گردن کلفت را ديده ای ، خيال کرده ای همه ی کارهای دنيا به ميزان الشريعه ختم می شود . و بعد هم ميزان الشريعه خودش خواسته که تو را در اين کار شرکت بدهد . چون می دانسته که به امضای اين همکار سرکار ، آب سبيل هم به آدم نمی دهند . خامت کرده اند ميرزا . مرا بگو که خيال می کردم چشمت را با مال دنيا بسته اند . حالا واقعا راست می گويی ؟

ميرزا که بدجوری بغض گلويش را گرفته بود ، گفت :

- چه بگويم حسن آقا...؟ بهتر است تو حرفی بزنی . بگو ببينم چرا آن مرحوم را چيز خور کردند ؟ آخر که اين کار را کرد ؟

حسن آقا گفت :

- عاقبت ، خير خواهيش باعث مرگش شد . هفته ای يک روز ناهار نمی آمد خانه و همان در حجره کباب بازار می خورد . میگفت حالا که لاشه ی قصاب ها را من می دهم ، بايد ببينم اين کبابی ها چه به خورد مردم می دهند . بيا ! عاقبت ديد که چه زهر ماری به خورد مردم می دهند . هر روز پنج شنبه عادتش اين بود . ناهارش را که می خورد در حجره را ازتو می بست و پادوش را می فرستاد ناهار و دراز می کشيد .عصر همان روز من وقتی رفتم درحجره ، ديدم پادوش پشت در نشسته و در از تو هنوز بسته است . دلم هری ريخت تو. عاقبت در را شکستيم و ديديم سياه شده . مثل قير ؛ و لب ها قاچ خورده ...لابد خان داييت باقيش را برات تعريف کرد . پيدا بود که چيزی توی کبابش ريخته اند .

ميرزا پرسيد :

- آخر که ؟ که همچه کاری کرده بود ؟

حسن آقا گفت :

- معلوم است . کبابی قسم می خورد که از مايه ی کباب آن روز صد و چند تا مشتری را راه انداخته . نشانی يکی يکی شان را هم به اسم و رسم داد . دست برقضا سرايدار تيمچه هم ، همان روز ناهار کباب خورده بود ؛ کبابش را هم همين پادوی بابام برايش از در دکان آورده بود . اما زهر را فقط تو کباب بابام کرده بودند . آن های ديگر هيچ کدام طوری شان نشده بود .

ميرزا باز پرسيد :

- آخر بابا فهميد آن که  اين کار را کرده که بوده ؟ و چه نفعی برايش داشته ؟ همين ول کرديد ، رفت ؟

حسن آقا از سر بی حوصلگی گفت:

-ای بابا تو چه ساده ای ! از همان اول معلوم بود . همان روز توی مجلس ختم ، سرايدار آمد پهلوی من نشست و گفت که وقتی پادوی بابام از در دکان کبابی برگشت ، اول سينی کباب مرا گذاشت دم در حجره ام و من مشغول خوردن شده بودم که ديدم سينی کباب باباتان را هم گذاشت روی پيشخوان حجره اش و رفت از آب انبار تيمچه برايش آب خنک بياورد ؛ که يکی از اين قلندرها منقل اسفند به دست ، رسيد جلوی بساط حجره ی حاجی و دولا شد روی پيشخوان و بساط را دود داد و حاجی هم از حجره درآمد نيازی بهش داد و يارو رفت . بعد هم پسره ی پادو از آب انبار برگشت و کاسه ی آب را گذاشت پهلوی سينی کباب و رفت پی کارش .

ميرزا گفت :

- خوب پيداست که کار ،کار همان قلندره بوده . هيچ کاريش نکرديد؟

حسن آقا گفت :

- چه کارش می توانستيم بکنيم ؟ همه شان شبيه هم اند . هرکدام يک قبضه ريش اند و يک پيراهن دراز سفيد . يخه ی کدام شان را بگيرم ؟ مگر اصلا فرصت تحقيق بود ؟ ختم برچيده نشده ، اين اوضاع پيش آمد که می بينی . و تازه من قسم می خورم که يارو حتما قلندر نبوده . وقتی اموالش را اين جوری دارند سگ خور می کنند که جرات می کند بگويد ، کار ، کار قلندرها بوده ؟ تو مگر خودت نمی گويی بايد ديد نفع کشتن حاجی به که می رسيده ؟ بفرماييد ! به کلانتر می رسيده و به ميزان الشريعه و به خواجه نورالدين . ديگر قلندرها اين وسط چه کاره اند ؟ قلندرها اگر نفعی داشتند در حيات بابام بود ،که آن قدر کمک شان می کرد . به نظر ما کار ، کار حکومت است . کسی را به لباس مبدل فرستاده اند تا حاجی را چيز خور کند . تازه حاجی ما تنها نبوده  . شش تای ديگر از سرشناس های شهر درست در همان روزها مرده اند . يکی توی حمام سکته کرده ؛ آن يکی اصلا سر به نيست شده و همين جور ... و ما می دانيم که آن شش تای ديگر هم درست وضع حاجی ما را داشته اند . يعنی همه شان آدم هايی بوده اند سرشناس ، که دست شان به دهن شان می رسيده و بعد هم سر سپرده ی «شخص واحد» بوده اند .

ميرزااسدالله پرسيد :

-شخص واحد که باشد ؟

حسن آقا آهسته تر از معمول گفت :

- تراب کوی حق ، حضرت ترکش دوز .

ميرزا گفت :

-آهاه ! رييس قلندرها را می گويی . پس درست است که حکومت برای قلندرها خواب های بد ديده ؟ خوب حالا تکليف من چيست ؟ چه بايد بکنم ؟

حسن آقا گفت :

- من چه می دانم ميرزا . هرکسی يک تکليفی دارد . تو آدمی هستی عاقل و بالغ . سواد و تجربه ات هم خيلی بيش از آن هااست که آدمی مثل من بتواند برايت تکليف مشخص کند . تکليف من و برادرهايم اين است که شده به قيمت از دست دادن تمام اين املاک ، جان مان را حفظ کنيم .

ميرزا اسدالله پريد وسط حرف حسن آقا و گفت :

- اين که نشد . آن وقت از کجا زندگی می کنيد ؟ تو که می دانی دفاع از مال و جان در حکم جهاد است .

حسن آقا گفت :

- نه ميرزا . آن وقت ها گذشت که می گفتند اگر کسی به خاطر مالش کشته بشود ، شهيد است . اين اعتقاد را آدم های نوکيسه از خودشان در آورده اند . مال دنيا آن قدرها ارزش ندارد که خون آدم پايش بريزد . اين روزها کسی شهيد است که به خاطر ايمانش شهيد بشود و به خاطر ايمانش مالش را فدا کند . پدرم آن کار را کرد و ما اين کار را می کنيم . غم برو بچه های مان را نداريم . چون همه شان را سرشکن کرده ايم توی قوم و خويش ها . بعد هم تنها نيستيم . تراب کوی حق را داريم . با همه ی اهل حق .

ميرزا اسدالله مدتی به او نگاه کرد ، بعد پرسيد :

- آخر اين پدر مرحوم شما چه هيزم تری به ميزان الشريعه فروخته بود؟

حسن آقا گفت :

- ای بابا ، تو کجای کاری ؟ سرهمين قضيه ی اهل حق باهاش بگومگو پيدا کرده بود ديگر . اصلا بابام آخر عمری رعايت ظاهر را هم نمی کرد . به جای اين که مثل ديگران سال به سال برود و يک چيزی از اموالش را با يک ملا ، دست گردان کند و صدای اين ميزان الشريعه را بخواباند ؛ خودم بودم که در حضور يکی شان درآمد ، گفت :«آدم تا خودش را شناخت ، خدا شد . چرا که خدايی به خود آيی است . » سر همين حرف قرار بود حتی تکفيرش هم بکنند . آن وقت ديگر کار بدتر می شد . می دانی که تکيه ی دباغ خانه را هم فقط برای کمک به اهل حق راه انداخته بود . خدابيامرز سرش را در راه ايمانش داد . درست است که از ما چنان رشادت ها نمی آيد ؛ اما برای رسيدن به حق ، به عدد خلايق مردم ، راه هست . بعد چند دقيقه ای سکوت کردند که در آن ميرزا اسدالله پابه پا شد ، بعد گفت :

- خوب حسن آقا ! تکليف من روشن شد . من به اين راه و رسم تازه ی شما اعتقادی ندارم . اما با همان راه و رسم های قديمی می دانم تکليفم چيست . برای ايمان داشتم ، حتما لازم نيست آدم دنبال راه و رسم تازه بگردد . ايمان هرچه کهنه تر بهتر . به هرصورت من صاحب اختيار خط و امضای خودم که هستم . ميرزا عبدالزکی را اگر توانستم راضی می کنم ، اگر هم راضی نشد که بدا به حال خودش .

حسن آقا گفت :

- برايت گفتم که چون پای زور در کار است ، ما همه مان از اين مال چشم پوشيده ايم . تو را هم همين پای زور به اين جا فرستاده ؛ مواظب باش برای خودت دردسر نتراشی . خبر داريم که حکومت برای اهل اين طريقه خيال های بد دارد . زن و بچه های تو که گناهی نکرده اند ....

ميرزااسدالله حرف دوست زمان کودکيش را بريد و گفت :

- حسن آقای عزيز ! زن و بچه های آدم نمی توانند عذر همه ی گناه های آدم باشند . اگر پای درد دل ميرغضب ها هم بنشينی از اين مقوله آن قدر دلت را می سوزانند که خيال می کنی به خاطر زن و بچه شان با ميرغضبی حج اکبر می کنند ، يا جهاد ، ، که بچه هام گرسنگی سرشان نمی شود که خدا خودش می داند توی دل من چه خبرهااست . و از اين بهانه ها ...غافل از اين که اگر از راه ميرغضبی بچه هايت را نان بدهی ، ديگر تعجبی ندارد اگر هرکدام شان يک قاتل خونی بار بيايند . چون با هر لقمه نانی يک جرعه از خون مردم را سرکشيده اند . و ريختن خون مردم را لازمه ی زندگی می دانند . لقمه ی حرام که قدما می گفتند ، يعنی همين . برای دو تا الف بچه ی ما خدا بزرگ است . فعلا هم پاشو برو بگذار کمی بخوابم .

اما بعد از رفتن حسن آقا ، ميرزا اسدالله اصلا نتوانست بخوابد . همان طور که دراز کشيده بود . هی به خودش پيچيد و هی فکر کرد . تا ديگران از خواب بيدار شدند ؛ و دهاتی های خدمتکار عصرانه آوردند ؛ در مجمعه های بزرگ ، با نان لواش تازه و پنير و گردو ، و بعد همگی سواره بيرون رفتند تا هم هوايی بخورند و هم سری به املاک حاجی مرحوم بزنند .

خستگی چهارپاها در رفته بود و سرحال بودند و آفتاب عصر می چسبيد و تفنگ دارها خودشان را آماده می کردند تا شکاری بزنند . از آبادی که دور شدند ، ميرزااسدالله خودش را به همکارش رساند و سعی کرد تا از ديگران عقب بمانند و بعد اين طور شروع کرد :

- ای والله اولاد پيغمبر ! فکر نمی کردم دست همکارت راتوی همچه خنسی بگذاری .

ميرزاعبدالزکی براق شد و تعجب کنان گفت :

- چه خنسی جانم ؟ مگر چه خبر شده ؟

ميرزااسدالله گفت :

- خودت را به نفهمی نزن آقا سيد ! می خواهند اموال اين بيچاره ها را مصادره کنند و آن وقت تو می خواهی من پای سندش را امضا کنم ؟ بعد از يک عمر رفاقت ، حالا من بيايم بشوم زينت المجالس سند مصادره ی اموال اين بندگان خدا ؟ فقط همين کارم مانده ؟

ميرزا عبدالزکی با اوقات تلخی گفت :

-جانم ! تو هم که همه اش پسه ی اين يک قلم امضای خودت را تو سر ما می زنی . خيال کرده ای نوبرش را آورده ای ؟ ما خواستيم خير کرده باشيم ، گفتيم اين نان از گلوی بچه های تو برود پايين . مردم برای اين جور کارها سرمی شکنند جانم ! ديگر اين پرت و پلاها کدام است ؟ هر روز خواب تازه می بينی ؟ اصلا با آن يک وجب ميز تحريرت هوا برت داشته ؟ خيال کرده ای چه کاره ای جانم ؟ هرچه احترام ...

ميرزااسدالله با عصبانيت کلامش را بريد که :

- قباحت دارد سيد ! من نه خودم هيچ وقت کاره ای بوده ام ، نه هيچ کدام از اجدادم هوس ضبط املاک مردم را به سرداشته اند ، تا آن جايی که من يادم است ماها پدر در پدر از راه قلم نان خورده ايم . اما هيچ وقت ، هيچ کدام مان قلم توی خون و مال مردم نزده ايم . حالا تو پسر ناخلف پيغمبر ، ما را برداشته ای آورده ای که يک امضا بدهيم و يک دانگ و اموال حاجی را صاحب بشويم ؟ آقا سيد ! تو اگر مجبوری برای بستن در دهن زنت يا برای بستن پاهاش به اين رذالت ها تن در بدهی ، زن و بچه ی من به نان و پنير عادت کرده اند ...

که ميرزاعبدالزکی ، ديوانه وار ، فرياد کشيد :

- مگر عقلت کم شده جانم ؟

و چنان فريادی که پيشکار کلانتر و بچه های حاجی از يک ميدان جلوتر برگشتند که ببينند چه خبر شده است . ميرزا بنويس های ما که ديدند بدجوری شده است آرام گرفتند و مدتی ساکت الاغ راندند تا از ديگران فاصله ی بيش تر ی گرفتند و اين بار ميرزاعبدالزکی به حرف آمد و با صدايی لرزان گفت :

- به سر جدم قسم ، من الان اين حرف ها را از دهان تو می شنوم . هرگز همچه حرف ها نبوده ، جانم . که سهم ما چه باشد و چه نباشد . يک سوم اموال وقف ، بقيه مصالحه ميان بچه ها . به من و تو هم اگر دل شان خواست چيزی می دهند ، جانم . طاقشالی ، پولی يا اسب و استری . وگرنه هيچ چی . ميرزا اسدالله ريشخندکنان پرسيد :

- پس اين معامله ی نان و آب داری که دهنت را آب انداخته ، همين بود ؟ و برای اين کار اصلا چه حاجت به اين همه مامور تفنگ به کول ؟ و چه حاجتی به دخالت شخص کلانتر ؟

ميرزا عبدالزکی گفت : جان من ! آخر چند بار بايد گفت که بچه های حاجی دعوا دارند . مگر نديده ای ، جانم ! که به خاطر مال دنيا ، برادر چشم برادر را درمی آورد ؟ کلانتر هم برای اين دخالت کرد که مال وقف ، مال مردم است . ديگر اين حرف ها را از کجا درآورده ای ، جانم ؟

ميرزااسدالله گفت :

- دعوا ندارد آقا سيد ! بگو ببينم اگر همان متنی را جلوت بگذارند که من گفتم ، امضا می کنی يا نه ؟

همکارش پرسيد :

-نمی فهمم جانم . چه متنی را ؟

ميرزا اسدالله گفت :

- اين که يک سوم اموال وقف ، يک سوم ديگر ، يعنی دو دانگش مال خواجه نورالدين  ،و يک سوم نصفش مال کلانتر و نصفش مال ما دو نفر . اين متن را امضا می کنی يا نه ؟

ميرزاعبدالزکی دهنه ی الاغش را کشيد و ايستاد و بربر به همکارش نگاه کرد و گفت :

- نه جانم ! اصلا همچه قراری نبوده . من همان چيزی را امضا می کنم که با ميزان الشريعه گفتم و شنيدم .

ميرزااسدالله گفت :

- خوب . حالا آمديم و ميزان الشريعه تو را خام کرده باشد ؛ آن وقت چه می کنی ؟

همکارش گفت :

- جانم ! نمی دانم بااين ميزان الشريعه چه پدر کشتگی ای داری که اين طور بهش مظنونی . نمی فهمم . جانم !

ميرزا اسدالله گفت :

- صحبت از ظن نيست آقا سيد!صحبت از يقين است.و اين وردست کلانتر هم با تمام قراول هاش برای اين همراه ما نيامده اند که باد سر دل ما را بزنند . و اصلا دعوايی هم ميان بچه های حاجی نيست . ميزان الشريعه نوشته داده دست اين پيشکار کلانتر و موبه مو حاليش کرده چه بکند ...و بعد آن چه را که پسر بزرگ حاجی گفته عينا برای همکارش تعريف کرد .و همين طور که ميرزا اسدالله تعريف می کرد ، ميرزا عبدالزکی رنگ می گذشت و رنگ برمی داشت تا شد مثل گچ ديوار . حرف ميرزااسدالله که تمام شد ، چيزی نمانده بود که ميرزاعبدالزکی از الاغ بيفتد زمين . چنان حالی شده بود که نگو.ميرزااسدالله که اين حالات را ديد از سر دلسوزی گفت :

- چت شده آقا سيد ؟! ميزان الشريعه خامت کرده ، هان ؟

همکارش گفت :

- قضيه از خام کردن گذشته ، جانم ! ياد اين افتادم که وقتی می خواستم از پيشش بيايم بيرون ، همان دم در گفت :«البته شما خودتان وارد هستيد . اما برای اين که مبادا خدای نکرده حقی ناحق بشود ، من يک يادداشت داده ام دست کلانتر که اگر اشکالی پيدا کرديد نگاهی بهش بکنيد .» و حالا می فهمم که غرض از يادداشت چه بوده ، جانم ! خوب نقشه کشيده و دست ما را بسته . بدبختی اين جاست جانم ، که در چنان روزهايی که از دست اين زنکه آن جور به عذاب آمده بودم ، بايد اين پدرسگ بفرستد دنبال من .

ميرزا اسدالله گفت:

- وحشت ندارد آقا سيد ! تکليف من روشن است . زير همچه سندهايی را امضا نمی کنم . تو خود دانی . فکرهايت را بکن و تصميم بگير . بی من هم می توانی کارت را بکنی . آن يادداشت هم لابد حالا دست پيشکار کلانتر است . می گوييم درش بياورد و همين امشب خيالش را راحت می کنيم ، به هر صورت تو خود دانی .

ميرزا عبدالزکی گفت :

- چه می گويی ، جانم ؟ تو خود دانی کدام است ؟ من اگر تنها اين کاره بودم چرا پای تو را می کشيدم وسط، جانم ؟

ميرزااسدالله گفت :

- من از اول بهت گفتم که وقتی پای ميزان الشريعه و کلانتر در کاری هست ، پيداست که قضيه آب برمی دارد . لابد ميزان الشريعه به تو اطمينان داشته که فرستادتت دنبال اين کار . مرا که نفرستاده . من هم اگر دخالتی کرده ام به خاطر تو بوده . تا حالا رفيق و همکار بوديم - بعد هم هستيم - اما توقع اين جور کارها را ، ديگر از من نداشته باش .

همکارش گفت :

- کليات نباف ، جانم ! حالا ديگر دوربرداشته ! بگذار ، جانم ، ببينم چه غلطی بايد کرد . خيال می کنی اگر ما اين کار را نکنيم ، دنيا امرش لنگ می ماند ؟ قول بهت می دهم ديگران با سربيايند ، جانم . در اين صورت آدم خودش را به دردسر بيندازد ؟

ميرزااسدالله گفت :

- اگر هم دردسری داشته باشد ، برای من بيش تر است ، با آن برو بچه ها . اما خدا زنده اش بگذارد . خان داييم هست . بعد هم آن يک وجب ميزتحرير ، به قول تو ، چندان چنگی به دل نمی زند . به هر صورت دردسر تو کم تر است .

ميرزا عبدالزکی گفت :

- از کجا، جانم ؟ که گفته ؟ دردسر که کم و زياد ندارد ، جانم ! درست است که من پابند بچه نيستم ، اما غير از بچه خيلی چيزهای ديگر دارم . بعد هم ببينم ، جانم ، مالک اين آبادی ها چه ورثه ی حاجی باشند ، چه يک نفر ديگر ، برای اين دهاتی ها چه فرق می کند ؟ حالا که قضيه از اصل خراب است ، جانم ، چرا من و تو خودمان را به دردسر بيندازيم ؟ مدعی اصلی اين دهاتی ها هستند که می بينی حرفی ندارند ، جانم .

ميرزااسدالله گفت :

- نشينيدی ديروز که وارد می شديم از پشت در چه فحشی بهمان دادند ؟ مردم دست شان کوتاه است ، وگرنه خيال می کنی ما را راه می دادند ؟ بعد هم درست است که کار از اصل خراب است و از دست من و تو شايد کاری ساخته نباشد ؛ اما اين وضع را که من و تو نگذاشته ايم . بگذار همان ديگران خراب ترش کنند . من کاری ندارم به اين که وقتی مالک يک آبادی کسانی مثل بچه های حاجی باشند ، خلق خدا راحت ترند ، تا مالک شان آدمی باشد که سهم اربابی اش را به زور تفنگ دار حکومتی و دولا پهنا از مردم در بياورد ، از اين هم بگذريم که صحبت «الزرع للزرع » مال خيلی سال ها پيش از اين است ؛ اما از همه ی اين ها گذشته ، اين را از من داشته باش که وقتی از دستت کاری برای مردم برنمی آيد ، بهتر است دست کم نجابت خودت را حفظ کنی . تکليف ما اين است که در اين مظلمه شرکت نکنيم . اما اين که چه ما اين کار را بکنيم ، چه نکنيم ، اين جورکارها هيچ وقت لنگ نمی ماند ، درست به کار ميرغضب ها می ماند . حق مطلب اين است که با اين جور حکومت ها هميشه احتياج به ميرغضب هست ، درست ؟ اما درست است که هر آدمی با همين استدلال برود و ميرغضبی را قبول کند ؟ و به خودش بگويد :

«فلان بابا که خون کرده و عاقبت بايد کشته شود ، چه فرقی می کند که من حکم را اجرا کنم يا ديگری ؟» با اين حرف و سخن ها فقط حرص را می شود راضی کرد نه عقل را .

جان دلم که شما باشيد ، به اين جا حرف و سخن دو ميرزا بنويس ما تمام شد ، و رکاب زدند تا به ديگران برسند و در ظاهر به عنوان تهيه ی فهرست مزرعه ها و مقدار بذرافشان املاک و آبگير قنات ها  ، قلمی روی کاغذ بياورند . در همين مدت تير و ترقه ی قراول ها مدام شنيده می شد که وقتی برگشتند ، دو سه تايی خرگوش زده بودند که خودشان نمی خوردند و لاشه ی سفيد آن ها را با گوش های دراز و لس ، جلوی سگ های ده انداختند ؛ و ده پانزده تايی هم کبوتر چاهی زده بودند که برای شام شان کباب کردند . آن شب حرف وسخنی پيش نيامد . چون هنوز يکی دوتا از آبادی ها که با ده اصلی فاصله داشت ، مانده بود ؛ و بايد روز بعد زرع و پيمانش می کردند . ناچار روز بعد را هم به اين کار گذراندند . ودر اين مدت ، ميرزا بنويس های ما حسابی از کم و کيف کار سر درآوردند و گاهی در گوشی ، و مخفی از چشم پيشکار و قراول هايش ، با بچه های حاجی حرف و سخنی زدند و به آن ها حالی کردند که اهل اين کار نيستند ؛ و زمينه سازی ها و مشورت ها ، برای اين که چه جوری اهل ده را از شر اين قراول ها خلاص کنند ؛ و قراول ها در همين مدت يک بز چاق سنگين را که از گله عقب مانده بود ، به عنوان شکار زدند و بعد که معلوم شد مخصوصا عوضی گرفته بودند ، هيچ کس بهشان حرفی نزد ، و باز در همين مدت ميرزااسدالله همه اش در فکر قلندرها بود وايمان جاندار و تازه ای که در دل حاجی و پسرهايش بيدار کرده بودند ؛ و نيز در همين مدت ميرزاعبدالزکی تنها که می ماند مثل برج زهر مار بود و نمی دانست چرا دلش می خواهد کاسه کوزه ی تمام اين قضايا را سرزنش بشکند ، اما نه رويش می شد با ميرزااسدالله از اين مقوله حرفی بزند و نه کس ديگری را در ده می شناخت . و حتی به فکرش رسيد که :« آخرش اينه که دست از سر زنک ور می دارم و جانم را می خرم .» اما همين طور ساکت بود و آن چه را که در دل داشت با هيچ کس در ميان نگذاشت . و اول غروب يک قاصد مخفی از شهر رسيد که فوری رفت سراغ حسن آقا و خبرهايی به او داد که به زودی می فهميم .

شب ، شام که خورده شد و سفره را جمع کردند ، پيشکار کلانتر بی خبر از آن چه ميان ميرزابنويس های ما و بچه های حاجی گذشته بودو بی خبر از وقايع شهر ، سر حرف را باز کرد و گفت :

- خوب ، مثل اين که کار ما ديگر تمام شده است . در ثانی بيش از اين هم نبايد سربار آقازاده های حاجی مرحوم شد که ان شاءالله نور از قبرش ببارد .

بعد دونفر از قراول ها را صدا کرد و در گوش يکی شان چيزی گفت که رفت بيرون و ديگری را گفت همان دم در پنجدری بنشيند وبعد حرفش را اين جور دنبال کرد :

- بله ، عرض می کردم که هرچه زودتر بايد رفع زحمت کرد ، در ثانی ، جناب کلانتر هم در شهر منتظرند ، بايد هرچه زودتر برگرديم . در ثالث ، تا آقايان سند را تنظيم کنند ، فرستادم کدخدا و ريش سفيد های محل را خبر کنند که بيايند زير ورقه ها را امضا بگذارند . چه طور است ؟

بعد دست کرد توی جيبش و کاغذ تاشده ای را درآورد و گذاشت جلوی روی ميرزاعبدالزکی . ميرزا در حالی که رنگ به صورتش نبود ، کاغذ را برداشت و باز کرد و خواند ؛ بعد آن را داد به دست ميرزااسدالله که او هم در حالی که سرتکان می داد ، خواند و داد به دست پسر بزرگ حاجی . حسن آقا پس از خواندن کاغذ دو سه دفعه دستش را به هم ماليد و گفت :

- خوب ! بله ديگر . ريش و قيچی دست خود آقايان است .بنده چه کاره ام ؟ و ساکت شد . بعد از او ميرزااسدالله به حرف آمد و گفت :

-روزی که اين آقا سيد فرستاد دنبال من و در اين کار کمک خواست ، صحبت از اين بود که ورثه ی مرحوم حاجی به پا در ميانی جناب ميزان الشريعه تصميم به مصالحه گرفته اند و می خواهند برای اين که نام نيکی از پدرشان بماند ، يک سوم اموالش را وقف کنند . اما اين طور که در اين کاغذ نوشته ، غير از وقف ثلث اموال صحبت از مصالحه ی باقی املاک است به اشخاص ديگر . ما همچه قراری نداشته ايم .

پيشکار کلانتر که انتظار کوچک ترين اما را نداشت ، گفت :

- بر فرض که فرمايش سرکار درست باشد ، اين دست خط جناب ميزان الشريعه است ، و فرمايش سرکار اجتهاد در مقابل نص است . در ثانی ، ورثه ی مرحوم حاجی اين جا حی و حاضرند . وکيل و وصی هم نمی خواهند .

ميرزااسدالله گفت :

- اگر برادر مرا به عنوان گروگان حبس کرده بودند ، چاره ای جز اين نداشتم که گردن به هر حرف زوری بگذارم .

و ميرزاعبدالزکی دنبال کرد که :

- جانم ! تمام ورثه ی حاجی که حاضر نيستند . يکی شان حبس است جانم ، و چهارتا دختر هم دارد و مادرشان هم زنده است و سهم می برد . از تمام اين ورثه ، فقط اين دونفر حاضرند جانم .

بعد روکرد به حسن آقا و پرسيد :

- ببينم ، جانم ، شايد شما وکالت نامه ای از ديگران داشته باشيد . در اين صورت البته قضيه فرق می کند جانم .

حسن آقا گفت :

- ما نمی دانستيم که ازمان چه می خواهند ، وگرنه تهيه کردن يک وکالت نامه کاری نداشت .

پيشکار کلانتر که مات و مبهوت به اين مکالمه گوش می کرد و می ديد که اوضاع بدجوری دارد عوض می شود ، دخالت کرد و گفت :

- ميرزا مگر يادت نيست ميزان الشريعه دم در به تو چی گفت ؟ در ثانی ، نکند خيال کرده ای چانه بزنی تا سهم خودت را بيش تر کنی ؟ اگر ورثه ی حاجی هم رضايت داده باشند ، من نمی گذارم . در ثالث ، مگر تو نمی دانستی که برای امضای صلح نامه ، وجود همه ی اين ها که حالا می شماری لازم است که وقتی شهر بوديم صدايت در نيامد ؟ تازه حالا هم عزا ندارد ، شما سند را بنويسيد ، همه حضار امضا می کنيم ، و امضای اشخاص غايب را هم ، به شهر که برگشتيم به راحتی می گيريم .

ميرزاعبدالزکی برافروخته و عصبانی گفت :

- ما هم چه سندی را نه می نويسيم ، جانم ، نه امضا می کنيم .

پيشکار گفت :

-عجب ! آقا سيد چه طور اين دفعه جوشی شدی ؟ در ثانی ، نکند شوخی می کنی ؟ يا شايد کاسه ی داغ تر شده ای ؟

ميرزا عبدالزکی گفت :

- هيچ کدام ، جانم !

پيشکار کلانتر که هنوز باورش نمی شد وضع عوض شده ، رو کرد به بچه های حاجی و گفت :

- شما چه می گوييد ؟ در ثانی ، شايد شما هم در اين بند و بست شرکت داريد ؟

اين بار ميرزااسدالله به حرف آمد که :

- درثانی ، در ثانی کدام است ؟ چرا برای مردم پاپوش می دوزی ؟ اين بيچاره ها مگر جرات دارند حرف بزنند ؟

و ميرزا عبدالزکی دنبال کرد که :

- جانم ! حضرت پيشکار ! گفتم که اين دو نفر تنها نيستند . من قول می دهم که اگر سند نوشته و حاضر را ، جانم ، جلوی اين ها بگذاری فورا امضا بکنند . البته حسن آقا خط و ربطش از ما هم بهتر است . جانم . اما چون از طرف دعواست ، نوشته اش قبول نيست . فردا خدای نکرده باعث دردسر خود سرکار می شود ، جانم . و می گويند به زور ازشان سند گرفته ای . صلاح خود شما نيست جانم ، که در اين کار عجله بشود . بگذاريم و کالت نامه از ديگران بيايد يا همه حضور داشته باشند ، جانم ، آن وقت اگر ما را بگويی باز برای مان سهمی قايل شده اند ، جانم ، اما سرکار که هيچ کلاهی از اين نمد نداريد ، چرا کاسه ی از آش داغ تر بشويد ؟ به ، جانم ؟

پيشکار گفت :

- عجب ! حالا ديگر برای من هم تکليف معين می کنيد ؟ در ثانی ، نکند همه تان دست به يکی کرده باشيد ؟

ميرزااسدالله گفت :

- هرچه هست همين است . از دست ما دو نفر کاری برنمی آيد .

پيشکار که ديگر حوصله اش سرآمده بود ، گفت :

-ببين آميرزاعبدالزکی ، تکليف اين ميرزااسدالله معلوم است ، چندان سابقه ی خوشی هم نداشته . اما تو چرا خام شده ای ؟ در ثانی می دانی به ريسمان اين مرد از کجا سردرآوردی ...؟

در همين وقت ، هفت نفر از پيرمردها و ريش سفيد های ده با کدخدا از در وارد شدند و سلام و عليک کردند و هرکدام و هرکدام گوشه ای از مجلس جا گرفتند . پيشکار کلانتر که از شنيدن صدای پای قراول ها توی حياط دلش قرص شده بود ، رو کرد به پيرمردها و انگار نه انگار که اتفاقی افتاده است ، گفت :

- لابد خبر داريد که لطف الهی شامل حال اهالی اين آبادی ها شده و قرار است به زودی جزو ابواب جمعی مردان نيکی امثال حضرت وزيراعظم و شخص شخيص کلانتر بشويد و ان شاءالله روزگاری بهتری در پيش داشته باشيد . در ثانی ، اين آقايان محررها به نمايندگی از طرف شخص کلانتر ، آمده اند تا سند تحويل اين املاک را بنويسند . در ثالث ، گفتم شما ريش سفيدهای محل حاضر و ناظر باشيد و شهادت بدهيد که کسی قلمی يا قدمی به خلاف حق برنداشته .

حرف پيشکار کلانتر که تمام شد ، هيچ کس چيزی نگفت . و هم چنان که مجلس ساکت و آرام مانده بود ، ميرزااسدالله بلند شد رفت دم يکی از درها و دو تا کلوخ پادری را برداشت و برگشت سرجايش نشست . و همه به دقت شاهد بودند که انگشترش را از انگشت درآورد و يک مهر هم از توی قلم دانش کشيد بيرون و هريک از آن دو را گذاشت روی يکی از کلوخ ها و با کلوخ ديگر کوبيد و نگين هارا خرد کرد و حلقه ی نقره ی هرکدام را ، که به صورت قراضه ای درآمده بود ، پيش روی قراولی انداخت که دم در اتاق نشسته بود . پيشکار کلانتر که می ديد کار بدجوری پيش می رود ، وحشتش گرفته بود که الان همه ی اهل ده خبردار شده اند و ممکن است همين شبانه بريزند و کلک او را با هفت تا قراولش بکنند . چه بکند ؟ چه نکند ؟ که يکی از پيرمردها ، انگار نه انگار که اتفاقی افتاده ، خيلی شمرده و با طمطراق به حرف آمد :

-عرض کنم به حضور پيشکار باشی که مارعيتيم . نه صاحب ماليم نه مدعی کسی . هيچ کدام مان هم از بخت بد خط و ربطی نداريم  ،که امضا بدهيم . عرض می شود که تا به حال مالک اين آبادی ها ، حاجی آقای مرحوم بود ، که خدا بيامرزدش . بعد از اين هم ، عرض کنم . مالک هرکه باشد ما همان رعايای فرمانبرداريم ، و خدا هم به شما طول عمر بدهد که ما را قابل دانسته ايد که در چنين مجلسی حاضر و ناظر باشيم .

و باز سکوت برقرار شد . چنان سکوتی که انگار هيچ کس در مجلس نيست . ميرزابنويس های ما ديگر چيزی نداشتند ، بگويند . پيرمردها و ريش سفيدهای ده هم که از ديروز می دانستند قضايا از چه قرار خواهد شد . بچه های حاجی هم که جای خود داشتند . فقط می ماند پيشکار کلانتر که حسابی به تله افتاده بود . در اين ده کوره با هفت تا قراول ، که تازه همه شان تفنگ نداشتند .در مقابل سی صد خانوار جمعيت چه می توانست بکند ؟ اين بود که پس از مدتی سکوت ، بلند شد و به بهانه ی قضای حاجت از اتاق بيرون رفت . در اين موقع ميرزا اسدالله به حرف آمد که :

- به هرحال اين را می توانيد شهادت بدهيد که يک ميرزااسدالله نامی بود و در حضور ما مهرهايش را شکست و تصميم گرفت ديگر از راه اين قلم و کاغذ نان نخورد .

و حرفش داشت تمام می شد که پيشکار کلانتر برگشت . رفته بود و قراول ها را ديده بود و اطمينان پيدا کرده بود که تفنگ هاشان پر است و آن هايی هم که تفنگ ندارند ، سرنيزه و تيرکمانی دارند ؛ و دستورهای تازه بهشان داده بود و با همان اهن و تلپ اول ، به مجلس برگشته بود . همه ياالله گويان جلوی پايش برخاستند و نشستند و انگار نه انگار که خبری شده ، باز سکوت کردند . پيشکار که آن همه عزت و احترام خيالش را راحت تر کرده بود ، درآمد گفت:

- اين طور که برمی آيد در کار تنظيم سند مشکلاتی پيش آمده . در ثانی ، شما هم خسته ايد ، بهتر است برويد خانه هاتان و بخوابيد ؛ تا ببينم فردا چه پيش می آيد .

به اين حرف ، پيرمردها و ريش سفيدها برخاستند و خداحافظی کردند ورفتند ؛ و ميرزابنويس های ما با پيشکار کلانتر ، بی اين که ديگر حرفی بزنند ، گرفتند خوابيدند . اما آن شب تا صبح هر دو ساعت به دو ساعت ، سه تا از قراول ها يکی سرپشت بام و يکی پشت در خانه و يکی توی حياط کشيک دادند و پيشکار کلانتر هم اصلا خواب به چشمش نيامد و بارها به صدای پای گربه ای ، يازوزه ای دوردست شغالی ، ياناله ای مرغی در انبار از خواب پريد .

جان دلم که شما باشيد ، سپيده نزده ، قراول ها راه افتادند و به عجله کت و کول ميرزابنويس های مارا بستند و سوار الاغ کردند که هرچه زودتر برگردند به طرف شهر . و با اين که در تاريکی آخر شب چشم و چارشان درست جايی را نمی ديد ؛ سعی کردند کوچک ترين صدايی نکنند . هر کدام دهنه ی اسب های خود را گرفتند و پاورچين پاورچين از توی خانه ی اربابی ، خودشان را تا پشت دروازه ی بسته ی ده رساندند و همان طور که مشغول باز کردن قفل چوبی کلون بودند و پيشکار کلانتر بی صبری می کرد ، يک مرتبه از سر ديوار های اطراف ، بيست مرد قلدر چماق به دست مثل هوار آمدند پايين و پيش از آن که قراول ها فرصت کنند و دست به تفنگ ها ببرند ، ضربه ی چماق ها کار خودش را کرد و هرکدام از قراول ها گوشه ای درازکش افتادند . دهاتی ها اول تفنگ ها را جمع کردند و سلاح های ديگر را ؛ بعد دست و پای هر هشت مامور حکومتی را طناب پيچ کردند و کشان کشان بردند توی اولين طويله ای که سر راه شان بود ، تپاندند و درش را بستند و دو نفر از خودشان را تفنگ به دست به محافظت طويله گماشتند و بعد برگشتند و خندان و نفس زنان کت و کول ميرزابنويس های مارا که همان طور روی الاغ هاشان مانده بودند ؛ باز کردند و به عزت و احترام رفتند به طرف خانه ی کدخدا . و حالا ديگر همه ی اهل ده بيدار بودند و پيه سوز به دست از اين خانه به آن خانه می رفتند و خبر می دادند .

ميرزابنويس های ما تمام راه را ساکت ماندند و گوش دادند به رجزهايی که هريک از دهاتی ها برای ديگران می خواند و به شادی و سروری که دهاتی ها را گرفته بود ؛ تا رسيدند به خانه ی کدخدا که همه ی ريش سفيدها و پيرمردهای آبادی های اطراف در آن جمع بودند و ملای ده هم بود و پسرهای حاجی هم بودند . ميرزااسدالله ار راه که رسيد ؛ پس از سلام ، درآمد که :

-حسن آقا ! چرا ما را خبر نکرديد ؟ شايد از دست ما هم کاری ساخته بود .

حسن آقا گفت :

-نه داداش . آن جور کارها از دست شما برنمی آيد. تازه مگر شما که می آمديد اين جا ، قبلا ما را خبر کرديد ؟

و کدخدا دنبال کرد که :

- کاری که از دست آقايان برمی آيد ، حالا هم حاضر و آماده است . اول بفرماييد لقمه نانی ميل کنيد تا بعد .

بعد ميرزا بنويس ها را نشاندند و صبحانه آوردند و همه با هم ناشتا کردند و ملای ده همسايه توضيح داد که پسرهای حاجی به وکالت از طرف همه ی ورثه ی آن مرحوم با اهالی آبادی های ملکی خودشان موافقت کرده اند که تمام مايملک حاجی را مصالحه کنند به اهل محل و به هرکس ، همان قدر زمين را که تا کنون می کاشته بدهند و برای خودشان فقط آسياب ها را نگه دارند و خانه ی اربابی را . و صبحانه که تمام شد . ميرزااسدالله سند را نوشت و همه را امضا کرد . بعد پيشکار کلانتر را هم از طويله درآوردند و از او شهادت گرفتند که مصالحه نامه دور از هر اجبار و اضطراری نوشته شده است و قرار را بر اين گذاشتند که پيشکار و قراول هايش يک هفته توی همان طويله ، مهمان اهل ده باشند و بعد از اسب و سلاح شان که به درد دشتبان ها می خورد ، چشم بپوشند و شتر ديدی ، نديدی . هرکدام با يک سفره نان و يک کوزه آب به هر کجا که دل شان خواست بروند . و آفتاب که زد ميرزابنويس های ما همراه دو تا پسرحاجی سوار شدند و در ميان هلهله ی شادی تمام دهاتی ها که تا يک ميدان به بدرقه آمده بودند ، به طرف شهر راه افتادند .

مجلس ششم

7

جان دلم که شما باشيد ، حالا از آن طرف بشنويد که در شهر چه خبرها بود . يک هفته پس از بار عام عالی قاپو يک روز صبح کله ی سحر ، توی شهر چو افتاد که قبله ی عالم با تمام وزرا و قشون و حشم و حرمسرا ، شبانه در رفته و به زودی قلندرها می آيند سرکار ؛ وشهر را می چاپند و همه ی مردم را از دم شمشير می گذرانند و خون بچه ها را تو شيشه می کنند . تک و توک مردهايی که از حمام يا مسجد برمی گشتند يا آدم های کنجکاو که همان کله ی سحری راه افتاده بودند و دم در خانه ی عمه و خاله ودوست و آشنا دنبال خبر تازه می گشتند ، وقتی به هم می رسيدند ، حدس و تخمين هاشان دنبال خبر تازه می گشتند ، وقتی به هم می رسيدند ، حدس و تخمين هاشان را به عنوان آن چه به چشم خودشان ديده بودند . و هرکدام ترس و وحشتی را که نسبت به آينده داشتند يا آرزويی را که در دل می پرورند ، به صورت خبرهای خوب و بد و موافق و مخالف در می آوردند و به گوش ديگران می رساندند . اما آن هايی که خانه شان نزديک درواره های شهر بود به چشم خودشان کالسکه ی قبله ی عالم را ديده بودند که قبل از خروس خوان با يساول و قراول به سرعت از دروازه بيرون رفته بود بعد هم چاروادارهايی که اول صبح از دهات اطراف سبزی و تره بار پاييزه را به ميدان شهر می آوردند ، اردوی قبله ی عالم را ديده بودند که از پشت کوه پايين دست شهر ، چهار نعل می تاخته .

کم کم که روز بلند شد و مردم تک و توک و با هزار ترس و لرز و احتياط از خانه هاشان درآمدند ؛ ديدند که درهای ارگ حکومتی بسته و توی تمام شهر برای نمونه هم شده، يک گشتی و قراول پيدا نمی شود و بازارها بسته است ؛ اما دور و برتکيه ها و پاتوق قلندرها برو بيايی است که نگو.و بعد که ديدند خبری از بکش بکش نيست ، عده ی بيش تری جرات پيدا کردند و از خانه هاشان درآمدند و جمعيت بی کاره ی محتاط که نگو . و بعد که ديدند خبری از بکش بکش نيست ، عده بيش تری جرات پيدا کردند و ازخانه هاشان درآمدند و جمعيت بی کاره ی محتاط که همه شان همه «حيدر ، حيدر!» و «صفدر ، صفدر!» می گفتند و به طرف تکيه های قلندرها رو آورده بودند ، تو کوچه ها دم به ساعت بيش تر شد و شد و شد تا يک مرتبه فرياد «الله، الله !» از تمام شهر به آسمان رفت و مردم افتادند دنبال قلندرها...و آفتاب تازه سرزده بود که قلندرها به جلو و مردم به دنبال ، همه ی قراول خانه ها را گرفتند . اما توی هيچ کدام از قراول خانه ها بيش از سه چهار تا قراول پيرمردنی غافلگير نشدند ؛ که آن ها هم يا هيچ وقت آزارشان به کسی نرسيده بود يا اگر رسيده بود ، کسی يادش نمانده بود تا حالا تقاص بکشد. اين بود که همه ی قراول ها را يکتا پيراهن مرخص کردند . توی هرکدام از قراول خانه ها ، يک دسته از قلندرها ساخلو کردند و توی همين بگير و ببند بود که سه تا از مامورهای خفيه ی حکومتی که آن هفت تا بازاری را سر به نيست کرده بودند ، گرفتار شدند که درست يا نادرست ، هرسه تاشان را مثله کردند و پشت و روسوار بر خرهای حنا بسته با زرنا و دف و نقاره دور کوچه و بازار گرداندند .

کار قراول خانه ها که تمام شد ، مردم باز به دنبال قلندرها راه افتادند توی شهر ، به چاپيدن اسلحه فروشی ها . در دکان ها را شکستند و هرچه تفنگ و تير و کمان و گرز و سپر گير آوردند ، غارت کردند ، و بعد رفتند سراغ دروازه ها و پای هر کدام از هفت دروازه ی شهر ، يک دسته از قلندرهای قلچماق را مامور گذاشتند که رفت و آمد به شهر زير نظر خودشان باشد و حسابی و کتابی داشته باشد . و آفتاب تازه بالا آمده بود که معلوم نشد چرا بازار علاف ها آتش گرفت و اول کسی که هستی و نيستی اش سوخت ، مشهدی رمضان علاف خودمان بود ؛ که با سرو لباس سوخته رفته توی تکيه ی زنبور کچی ها و بست نشست.و بعد چو افتاد که مامورهای خفيه ی حکومت بازار را آتش زده اند .چون می خواسته اند توی شهر قحطی بيندازند و از مردم انتقام بکشند . و هنوز آتش بازار علاف ها حسابی زبانه نکشيده بود که در آن سر شهر ، انبارهای حکومتی غارت شد و هرچه برنج و روغن و گندم و جو به دست مردم رسيد ، به يغما رفت .

از اين به بعد ، ترس از قحطی و گرسنگی و ناامنی همه ی مردم را جری کرده و مردم يک پارچه از خانه هاشان ريختند بيرون ، به جست و جوی خبری يا شرکت در واقعه ای يا تهيه ی آزوقه ای . و در همين حين بود که عده ای ريختند در  دوستاق خانه ی حکومتی را شکستند و زندانی های ابد را از توی سياه چال ها کشيدند بيرون و آزاد کردند . و هنوز ظهر نشده بود که جارچی ها راه افتادند توی شهر و از طرف تراب ترکش دوز ، مردم را به آرامش دعوت کردند و رسما خبر دادند که قبله ی عالم با قشون و حشم به اسم قشلاق ، در رفته ؛ و شهر در اختيار قلندرها است و از اين به بعد هرکسی به دين و مذهب خودش آزاد است ، و هيچ کس حق تعدی به کسی را ندارد و هرکه دزدی و هيزی بکند يا در خانه و دکان کسی را بشکند ، آنا گردش را می زنند و دوست و دشمن تامين جانی دارند ؛ به شرط آن که هر کسی تفنگ يا هونگ برنجی توی خانه اش هست تا غروب همان روز تحويل تکيه ی زنبور کچی ها بدهد و قيمتش را بستاند ؛ و در غير اين صورت ، قلندرها حق دارند از فردا صبح توی  هر خانه ای اين دو قلم جنس را پيدا کردند ، ضبط کنند و صاحبش را ببرند دوستاق خانه ، و سرظهر از پای هفت دروازه ی شهر توپ خانه ی قلندرها به صدا درآمد و خبر فتح شهر را به گوش اهل دهات اطراف رساند و بعد ، يک ساعت تمام نقاره خانه ها از سرهفت تا دروازه کوبيدند .

از ظهر به بعد اوضاع شهر آرام تر شد . سفره ها که پهن شد ، مردم هرجا که بودند وارفتند وبعد چانه هاشان گرم شد و بعد هم چرت شان گرفت . آتش بازار علاف ها هم خاموش شد و قلندرهای شوشکه بسته و تفنگ به کول از بعدازظهر توی کوچه ها پيداشان شد ؛ و کاسب کارها که خيال شان کم کم راحت شده بود ، تک وتوک راه افتادند که بروند دکان هاشان را بازکنند و جارچی ها هرکدام دوتا قلندر شوشکه بسته ، همين جور توشهر می گشتند و وعده ی امن و امان می دادند تا خيال اهالی دورافتاده ترين پس کوچه ها را هم راحت کرده باشند . عين بيماری که مرض از تنش بيرون برود ، چه طور اول حسابی عرق می کند ، بعد بی حال می شود و خوابش می برد ؟ شهر عين همان بيمار بعد از يک تب تند ، اول عرق کرد ؛ بعد آرام شد تا فردا به سلامت از جايش بلند بشود .

جان دلم که شما باشيد ، همان بعدازظهر ، ترسوترين اهالی شهر هم که خيالش راحت شد و همه از توی پستوهايی که قايم شده بودند ، در آمدند ؛ يک نفر آدم نوکرباب ، ترسان و لرزان خودش را رساند دم در تکيه ی زنبور کچی ها و به هرکه می رسيد سراغ رييس قلندرها را می گرفت . اما توی آن شلوغی اطراف تکيه، کسی گوشش بدهکار نبود . تا عاقبت يکی از قلندرها از حرکات آهسته ی او زمزمه ای که در گوش اين و آن می کرد شک برش داشت و آمد جلو که ببيند چه کاره است و چه می خواهد . وقتی فهميد با که کار دارد ، پرسيد :

- اگر تو تنبانت خرابی نمی کنی ، بگو ببينم چه کار داری؟

يارو در جواب گفت :

-آره داداش تو حق داری . در که هميشه به يک پاشنه نمی گردد .

قلندر گفت :

-فلسفه نباف . گفتم با شخص واحد چه کار داری ؟

يارو گفت :

-من با شخص واحد کار ندارم . با سرکرده ی شماها کار دارم .

قلندر گفت :

-سرکرده ی ما همان است ديگر . جانت درآيد ، بگو ببينم چه کار داری؟

يارو گفت :

-چه بذربان ! پيغام مهمی برايش دارم .

قلندر گفت :

-نکند پيش خود قبله ی عالم آمده باشی .

يارو گفت :

-نه برادر . ما را چه به قبله ی عالم ؟ از پيش ميزان الشريعه آمده ام و خانلرخان .

قلندر گفت :

-آهاه ! جانت درآيد . پس راه بيفت بيا دنبال من .

و هردو رفتند توی تکيه . يک گوشه ی تکيه تلنباری بود از هونگ برنجی ، و گوشه ی ديگر کپه ی بزرگی از هيزم ، و خور خور دم آهنگری از پس يکی از ديوارها گوش را کر می کرد . و از سر دودکش ، دودی به آسمان می رفت که نگو ، و قلندرها هرکدام به کاری مشغول بودند .عده ای هيزم می بردند توی زيرزمين و عده ای آب می کشيدند و عده ای حساب هونگ ها را می پرسيدند و هرکدام را بسته به جنس برنج شان دسته بندی می کردند قلندر راهنما به جلو ، و مرد پيغام آور به دنبالش ، از پلکان رفتند بالا و تپيدند توی يکی از حجره های بالاخانه که با حصير فرش شده بود و اطرافش سه چهارتا پوست تخت افتاده بود و سه نفر قلندر پير و هم سن و سال ، روی آن ها نشسته بودند و نقشه ای جلو روی شان پهن بود و داشتند حرف می زدند .مرد پيغام آور سلامی و تعظيمی کرد و دست به سينه همان دم در ايستاد، اما قلندر راهنما گفت :«الله ، الله» و رفت کنار يکی از آن سه نفر ، که تراب ترکش دوز باشد ، دولا شد و شانه اش را بوسيد و در گوشش چيزی گفت که تراب ترکش دوز برگشت و گفت :

-عجب ! گمان نمی کردم اين حضرات چنين دل و جراتی داشته باشند . چرا قبله ی عالم نرفتند قشلاق ؟ بگو ببينم چه فرمايشی داريد ؟

مرد پيغام آور گفت :

- قربان ! فرمودند که اگر امان می دهيد خدمت برسند ، قربان !

تراب گفت :

-عجب ! جارچی ها که ظهر تا حالا دارند امن و امان را تو بوق و کرنا می زنند .

مرد پيغام آور گفت :

- نه قربان ! امان نامه ی کتبی خواسته اند ، قربان !

تراب گفت :

-اين ديگر بستگی دارد به کاری که از دست شان برمی آيد . می خواهند بيايند اين جا چه بگويند ؟

پيغام آور گفت :

- چه عرض کنم قربان ! به گمانم راجع به ارگ باشد قربان .

تراب ترکش دوز لحظه ای به فکر فرورفت ، بعد رو کرد به يکی از دو نفر قلندر هم مجلس و گفت :

-مولانا! تو چه می گويی ؟ عجب است که اين خانلر خان هم مانده .

مولانا گفت :

-گمان نمی کنم عيبی داشته باشد . می شود امان نامه ی مشروط به دست شان داد . خانلرخان هم لابد مانده که در غياب حکومتی خدمتی بکند لايق منصب ملک الشعرايی آينده اش .

تراب ترکش دوز رو کرد به نفر بعدی و پرسيد :

-سيد! عقيده ی تو چيست ؟

سيد گفت :

به عقيده ی من به ميزان الشريعه امام می دهيم ؛ به شرط اين که اقتدا کند به امام جمعه ای که ما معين می کنيم . و دست از تکفير بازی بردارد و موقوفات مدارس و دارالشفای شهر را هم تحويل بدهد . و با عزت و احترام خانه نشين بشود . خانلرخان هم شاعر است و شرط نمی خواهد . ازش پنج هزار سکه ی طلا مطالبه می کنيم .

تراب ترکش دوز گفت :

-عجب ! خوب گفتی . پس بردار و بنويس .

امان نامه ها را نوشتند و دادند به دست همان قلندر راهنما که با مرد پيغام آور رفت ؛ و قلندرها دوباره پرداختند به بحث خودشان .

مولانا گفت :

-گمان نمی کنم شرايط تسليم ارگ را با خودشان بياورند .

سيد گفت :

-احتياجی به شرايط تسليم نيست . يک تکان ديگر ، و کار تمام است . دو تا گلوله تو سينه ی دروازه ی ارگ و خلاص .

تراب ترکش دوز گفت :

-عجب ! خيال کرده ای ارگ حکومتی دوستاق خانه است که بشود اين جوری درش را باز کرد ؟ سيد جان ! هر حکومتی ، اگر حکومت مدينه ی فاضله هم باشد ، احتياج به خفيه بازی و حفظ اسرار دارد تا بتواند ابهت خودش را تو دل مردم جا کند . بايد دست نگه داشت تا شب بشود؛ و بی سر و صدا ارگ را گرفت ، نه با توپ و تفنگ . به هرصورت بهتر است دست نگه داريم تا اين حضرات پيداشان بشود .

سيد گفت :

-آمديم و تا وقتی که اين حضرات پيداشان بشود ، باقی مانده ی اردوی حکومت از داخل ارگ درآمد و هرچه را ما رشته ايم ، پنبه کرد . مگر ما می دانيم توی ارگ چه خبر هاست؟

تراب ترکش دوز گفت :

-الان توی ارگ فقط يک قسمت از حرمسرا باقی مانده که فقط باعث دردسر است و موجب تحريک های بعدی . بعد هم دوسه تا انبار باروت و آزوقه هست ، که خيلی به درد ما می خورد . می دانيد که ما هنوز برای باروت ساختن لنگيم . تمام ارگ حکومتی برای ما يعنی همين انبارهای باروت و آزوقه .

مولانا گفت :

- من از اين قضيه خبر نداشتم .

تراب گفت :

- عجب ! شما که خبر داريد جلاد دربار از اهل حق است . موبه موی مذاکرات آخرين بار عام را که برای تان گفتم از قول او گفتم . بعد از آن مجلس هم پخت و پزهايی شده که باز خبرش را برامان آورد . با اين تمهيدی که زده اند و با اين عجله دررفتن به قشلاق ، مثلا برای ما تله گذاشته اند . دام پهن کرده اند و رفته اند قايم شده اند که مرغ  ها به هوای دانه از لانه درآيند و  بعد آن ها سربرسند و طناب را بکشند .

سيد گفت :

- در اين صورت اصلا صلاح بوده که ما خودمان را آفتابی کنيم ؟ حالا مگر می شود جلوی مردم را گرفت ؟

مولانا گفت :

-يعنی می گويی ما دست روی دست می گذاشتيم و می نشستيم تماشا می کرديم ؟

تراب ترکش دوز گفت :

- می دانيد که اگر ما دست بالا نمی کرديم قضايا به چه صورت درمی آمد ؟ اگر ما می نشستيم به تماشا ، آن وقت خود مردم دست از آستين درمی آوردند . در قفس را که باز کردی ، مرغ بايد بپرد . اگر نپريد وای به حالش . قرار بوده اگر ما دست از پا خطا نکنيم ، به تحريک همين ميزان الشريعه و با پول اوقاف و به کمک مامورهای خفيه ای که هنوز مانده اند ، مردم را بشورانند و به دست خود ، مردم شهرکلک ما را بکنند .

مثلا می خواسته اند دو دوز بازی کنند .

سيد گفت :

-خوب ! خوب ! ديگر چه ؟

تراب گفت :

-باقی خبرها از اين قرار است که در اين مهلت ، اردوی حکومت خودش را به سرحد برساند و با دولت همسايه قرار امضا کند و در مقابل يک چيزی که لابد می دهد ، ازشان توپ و توپچی بگيرد برای سرکوبی ما ...

اين جای بحث بودند که در باز شد و حسن آقا ، پسر بزرگ حاجی ممرضا ، گرد گرفته و از سفر رسيده ، وارد شد . الله اللهی گفت  و آمد جلو . شانه ی تراب ترکش دوز را بوسيد و نشست . تراب در مرگ پدر به او سر سلامتی داد و ازما وقع پرسيد . حسن آقا آن چه را که در ده پيش آمده بود ، و کمک هايی را که دو ميرزای ما به او کرده بودند ، و خبر شهر که چه به موقع به ده رسيده بود ، و بگير و ببند پيشکار کلانتر و قراول ها و تقسيم زمين ، همه را به اختصار گزارش داد و بعد برخاست که :

- اگر اجازه بدهيد مرخص بشوم .

تراب او را پهلوی دست خودش نشاند و گفت :

- بله ، حکومت برای ما اين جوری تله گذاشته . حالا ما بايد اين تله را بدل کنيم به پناهگاه . در مجلس عالی قاپو صحبت از تربيع نحسين سه روزه بوده و پيش مرگ کردن ما . اما تا اردوی حکومت به سرحد برسد و مراسم تقديم هديه و تحف تمام بشود و مذاکرات با دولت همسايه سربگيرد ، دست کم يک ماه وقت لازم است ، اگر ما بتوانيم در اين مدت هر روز يک توپ بريزيم و هرچه بيشتر تفنگ تهيه کنيم ، بازی را برده ايم . در همين مهلت اگر بشود بايد شورش را به ولايات کشاند و آبادی های سر راه اردوی حکومت را از آذوقه خالی نگه داشت . در اين صورت اگر حکومت با هزار تا توپ قلعه کوب هم برگردد ، ديگر حريف ما نيست .

و بعد رو کرد به حسن آقا و از او در باب جزييات زندگی ميرزابنويس ها پرسيد . حسن آقا آن چه را که می دانست ، تعريف کرد . بعد تراب ترکش دوز گفت :

- عجب ! پس می شود اميدوار بود که ما را دست تنها نگذارند . اين ديگر با تو . بعد ، نان و گوشت شهر را هم گذاشته ام به عهده ی خودت . بايد دنبال کار مرحوم حاجی را بگيری . گفته ام دويست فدايی مسلح در اختيارت بگذارند هرجوری که صلاح می دانی آزوقه ی اهالی را برسان . می گويی عوارض را از دم دروازه ها بردارند و قيمت ها را ارزان می کنی . آزوقه را هم تا می توانی از دهات سرراه اردو می خری . به دوبرابر و سه برابر . دست کم آزوقه ی سه ماه شهر ، بايد توی انبارها حاضر باشد . حالا پاشو برو دنبال اين دو تا ميرزای دوستت .

حسن آقا رفت و حضار مجلس دوباره پرداختند به بحثی که در پيش داشتند . سيد گفت :

- هيچ فکر کرده ايد کاری بکنيم ، شايد اين قرار صلح سرنگيرد ؟

تراب ترکش دوز گفت :

- من منتظر اشاره ی جلاد دربارم که به اردو رفته . می شود يک دسته از حرمسرا را وقتی لازم شد با سلام و صلوات فرستاد به بدرقه ی اردو يا پيشبازش . فردا هم سيد را با هفت نفر ايلچی می فرستيم به طرف سرحد . معامله با دولت همسايه را ما هم می توانيم بکنيم . بگذار اول خيابان مان از اين ارگ راحت بشود . سيد ، بايد حالی شان کنی که اين توپ و توپچی اسما برای سرکوبی ما است و رسما برای مقابله با خوشان ...

جان دلم که شما باشيد ، حضار مجلس در اين جای بحث بودند که صدای هن و هون خانلرخان مقرب ديوان و ترق و توروق عصای ميزان الشريعه از توی پلکان بلند شد ؛ و بعد در حجره باز شد و ميزان الشريعه از پيش و خانلرخان از دنبال  ،وارد حجره باز شد و ميزان الشريعه از پيش و خانلرخان از دنبال ، وارد حجره شدند . پس از آن ها قلندر راهنما آمد تو و کيسه ی پول و کاغذ لوله شده ی تعهدنامه را گذاشت جلوی تراب ترکش دوز و رفت .حضار مجلس که جلوی پای تازه واردها بلند شده بودند ، سری به آن ها جنباندند و آن دو را صدر مجلس ، روی پوست تخت ها نشاندند . ميزان الشريعه ، بغ کرده و تسبيح گردان ، از همان دم که وارد شد به جای اين که سلام کند يا جواب سلامی را بدهد يا تعارفی بکند ، مدام چيزی زير لب زمزمه می کرد و تسبيح می گرداند . وقتی همه نشستند و مجلس ساکت شد ، تراب ترکش دوز از خانلرخان پرسيد :

- حضرت آقا چه زمزمه می کنند ؟

مولانا گفت :

-لابد «و ان يکاد...» می خوانند .

سيد گفت :

-نه . بايد «هذه جهنم التی کنتم به توعدون » باشد .

به اين شوخی همه خنديدند و غبار کدورت که از مجلس برخاست ، همه راحت تر نشستند و تراب ترکش دوز به حرف آمد که :

-از ديدار آقايان بسيار خوشحال ، اميدوارم اهل حق ايجاد زحمتی برای آقايان نکرده باشند .

خانلرخان گفت :

- گمان نمی کنم صلاح اهل حق در چنين مزاحمت هايی باشد . و به ارتجال يک شعر مناسب خواند . تراب ترکش دوز دنبال کرد که :

- با اين امان نامه ای که دست آقايان است ، اگر آزارشان هم به اهل حق برسد باز درامانند . ولی آقايان بهتر می دانند که وقتی مردم بر سرکاری به هيجان آمدند به زحمت می شود جلوشان را گرفت . حضور آقايان به صحت و سلامت در ميان ما ، هم به صلاح حکومت است که لابد به علتی شما را همراه نبرده ، و هم به صلاح ما است که ثابت کنيم وحشی های خون خوار نيستيم . آقايان  حالا که مانده ايد مجبور به همکار با ما هستيد .

بعد سيد پرسيد:

- حالا بفرماييد ببينم علت اين اظهار التفات آقايان چه بوده ؟

خانلرخان که از بس سنگين بود به سختی می توانست تکان بخورد ، به زحمت پای راستش را از زير تن بيرون کشيد و پای چپ را به جايش گذاشت و بعد گفت :

-در مدت غيبت قبله ی عالم ، طبق فرمان همايونی حضرت امام جمعه و اين بنده ی ضعيف ، عهده دار کفالت امور ارگ و اندرون همايونی شده ايم ، اما از آن جا که در اين ايام وانفسا از اين دو تن ضعيف تعهد چنين امر خطيری برآمده نيست ، اين است که به استعداد آمده ايم . و يک بار ديگر به ارتجال شعری خواند و طومار فرمان را از توی آستين قبای خود درآورد و باز کرد و گذاشت جلوی روی تراب ترکش دوز .

مولانا گفت :

-شما بهتر از ما می دانيد که تا حالا هيچ دستی به سمت ارگ دراز نشده . اما چرا آقايان با اردو نرفتند ؟

ميزان الشريعه که تا به حال ساکت مانده بود و تسبيح می انداختند ، با چهره ای برافروخته گفت :

-لااله الا الله ! علی ای حال اين داعی تکليف خودش را که می داند . يک عمر تکليف شرعی مردم به دست اين داعی بوده . علی ای حال شصت سال است که داعی به رزق اهل اين شهر گذران کرده . آن وقت در اين وانفسا ، داعی بلند می شد کجا می رفت ؟

و از سر عصبانيت لا اله الا الله ديگری گفت و ساکت شد . بعد خانلرخان سرفه ای کرد و به حرف آمد که :

-بعد هم تا روز قيامت که نمی شود درهای ارگ را بسته نگه داشت . مخدرات و عورات هم چشم و گوش دارند و خدا عالم است که تا به حال چندتاشان از ترس دق نکرده باشند .

مولانا گفت :

-پس در حقيقت ما با دو حاکم معزول شهر طرفيم . بله ؟ حاکم شرع و حاکم عرف.

سيد گفت :

-و اصلا چرا مخدرات حرمسرا همراه اردو نرفتند ؟

تراب گفت :

-به گمانم رسم قلندری دراين مورد به مذاق قبله ی عالم خوش آمده ، بله ؟

ميزان الشريعه گفت :

- خدا عالم است . کسی چه می دانست چه پيش خواهد آمد ؟ علی ای حال اين کليد ارگ . داعی از اين به بعد هر وظيفه ای را شرعا و عرفا از عهده ی خودش ساقط می کند .

و به اين حرف يک کليد بزرگ و قلم زده ی نقره را از زير عبا درآورد و گذاشت جلو روی تراب ترکش دوز . سيد گفت :

-حالا می فرماييد ما با اين حرمسرا چه بکنيم ؟ مگر نان زيادی داريم ؟

خانلر خان به حرف آمد که :

-مگر ارگ به اين بزرگی را فقط به خاطر يک حرمسرا ساخته اند ؟ اگر آقايان متعهد بشوند که در قبال ضبط ارگ حکومتی از حرمسرای همايون نگه داری کنند ، وظيفه ی ما انجام شده است .

مولانا گفت :

- چه طور است ا زخود خانلرخان بخواهيم به جای ملک الشعرايی ، فعلا به منصب خواجه باشی حرمسرا اکتفا کنند ؟

تراب ترکش دوز گفت :

-بد نگفتی . چه طور است حضرت آقا ؟ در حضور خود آقايان امشب در ارگ را باز می کنيم و برای اين که خيال آقايان راحت باشد از شخص خانلرخان می خواهيم با اهل و عيال خودشان هم امشب به حرمسرا نقل مکان کنند و مخدرات را زير بال بگيرند . بعد هم می دهيم امان نامه ی آقايان را توی شهر جار بزنند و منصب جديد خانلرخان را به گوش همه می رسانيم . از حضرت امام جمعه هم انتظار داريم نماز مغرب امروز را به امام جمعه ی جديد اقتدا کنند تا خيال مردم راحت بشود . بعد هم دستور بدهيد موذن ها ، کما فی السابق کارشان را بکنند . ايمان مردم را يک روزه و به ضرب دگنگ نمی شود عوض کرد .

و به اين حرف مجلس تمام شد . قلندرها همان شب بساط شان را از توی تکيه ها جمع کردند و بردند به ارگ حکومتی و تکيه ها را گذاشتند برای رتق و فتق امور مردم . در يکی ديوان شرع و قضا به پا شد  ، دومی برای رسيدگی به حساب آزوقه ، سومی برای مستوفی و چهارمی برای تحويل و تحول هونگ ها و همين جور...و از فردای آن روز شهر ساکت و آرام شد و مردم رفتند دنبال کار و کاسبی هر روزه شان . نرخ نان و گوشت منی يک شاهی ارزان شد ؛ عوارض و عشريه و ديگر حق البوق های حکومتی را لغو کردند و قلندرهای دفتر و دستک به بغل ، راه افتادند به تقويم اموال همه ی آن هايی که در وقايع روز پيش ، دکان و زندگی شان سوخته بود ، يا چپو شده بود . و گاری های قلندرها سر هر کوچه و گذر ايستاد پر از هونگ های سنگی ، و قلندرها در يکی يکی خانه ها را می زدند و هونگ برنجی ها را جمع می کردند و به جايش هونگ سنگی می دادند . از آن طرف هفت تا از توپ های قلندرساز را سوار کرده بودند و روی عراده های سنگين ، که هرکدام را دو تا قاطر گوش دم بريده ی قبراق مدام توی شهر می گرداند ؛ و مردم توپ نديده برای تماشای آن ها از سر و کول هم بالا می رفتند . و روی هر کدام از توپ ها يک جارچی بلند قامت و خوش صدا ايستاده بود و مردم را تشويق می کرد به عوض کردن هونگ ها و گاهی هم شعری می خواند در محسنات توپی که زير پايش بود و گلوله اش چنين و چنان از تير شهاب پيشی می گرفت و ضربه اش چنين و چنان هول در دل کافر می انگيخت .

اما از آن طرف بشنويد از اهالی شهر ، که بيش ترشان نمی دانستند ته و توی اوضاع از چه قرار است . ولی همين قدر که فهميده بودند قبله ی عالم سايه اش را برداشته و رفته ، و همين قدر که نان و گوشت شان ارزان شده بود و دم به دم هم ، تنه شان به تنه ی قراول و گشتی حکومت نمی خورد و مهم تر از همه ، همين قدر که می ديدند از آدم کشی و خون تو شيشه کردن و بچاب بچاب قلندرها خبری نيست ؛ خوش و خوشحال بودند و بادل راحت می دويدند به تماشای توپ های قلندرساز ؛ و مثل اين که يک چيزی را از روی گرده شان برداشته باشند ، راحت تر نفس می کشيدند ، و آزادتر شوخی می کردند و مفصل تر از پيش در معامله شان چانه می زدند . اما همه ی اين ها به جای خود ، يک ناراحتی کوچک هم داشتند . و آن اين بود که چرا بايد مجبور باشند هونگ برنجی هاشان را که تا به حال يک گوشه ی مطبخ افتاده بود ، بدهند و هونگ های سنگی زمخت قلندر ساز را جايش بگذارند آن هم هونگ هايی را که اغلب پدر در پدر ارث برده بودند ، و حالا که جايش خالی مانده بود ، می فهميدند چه خاطراتی از آن داشته اند و چه بدجوری به زنگ صدايش خالی مانده بود ، می فهميدند چه خاطراتی از آن داشته اند و چه بدجوری به زنگ صدايش عادت کرده بوده اند . اين بود که فردای سرکار آمدن قلندرها ، کم کم تو شهر هو پيچيد که خانه را از هونگ برنجی خالی کردن شگون ندارد . چرا که هر هونگی برکت را با خودش از خانه می برد . حتی کار به جايی کشيد که بعضی از خانه ها ، راضی به عوض کردن هونگ هاشان نشدند و قلندرها را راه ندادند . و قلندرها با اين که همه شان دستور مدارا ف و خوش رفتاری با مردم را داشتند ، مجبور شدند چندين بار به زور در خانه ها را بشکنند و بروند تو و هونگ های برنجی را با اخم و تخم و بد و بی راه توقيف کنند و سر و صدا راه بيندازند . و اين سر و صدا آن قدر تکرار شد و شد و شد تا نزديک های ظهر همان روز ، سه نفر از اهل محله ی ساغری دوزها راه افتادند و رفتند سراغ ميرزااسدالله که همان دم در مسجد جامع شهر پشت بساط هميشگی اش نشسته بود و يک منقل آتش بغل دستش گذاشته بود و داشت يک جنگ شعر می نوشت . از آن سه نفر ، يکيش زن بود و دوتای ديگر مردهای ميانه سال ، با ريش جو گندمی . هر سه نفر سلام کردند و کنار بساط ميرزا نشستند و يکی از دو نفر مرد اين طور شروع کرد :

- ميرزا ! می خواستيم ببينيم عريضه ی شکايت را حالا به که بايد نوشت ؟ ميرزا جنگ شعر را بست و گذاشت کنار و در دوات های رنگ و وارنگش که کنار آتش منقل چيده بود ، پوشاند و گفت :

- والله درست نمی دانم . تا حالا داروغه بود و کلانتر و دوستاق خانه .

مرا بگو که خيال می کردم ديگر دکان عريضه نويسی تخته شده ! به نظرم حالا بايد برای شخص واحد عريضه نوشت .

زنی که به شکايت آمده بود و از زير سربندش يک دسته موی سياه تو پيشانيش افتاده بود ، پيف پيفی کرد و گفت :

- واه ! واه ! چه اسم ها ! مگر آدم کتاب حساب است ؟ انگار اسم قحط بود . مردها خنديدند و ميرزا اسدالله پرسيد :

-حالا موضوع شکايت چيست ؟

که باز همان زن به همان زن به حرف آمد و گفت :

- هيچ چی . پدرسوخته ها هم امروز صبح آمده اند هونگ مرا به زور برداشته اند وبرده اند . هونگ برنجی نازنينم را که يک تکه جواهر بود . اگر شوهرم زنده بود ، حالی شان می کرد دنيا دست کيست . خرد می کرد قلم پايی را که بخواهد به زور بيايد تو. اما حيف که من لچک به سر ، حريف سه تا قلندر لندهور نبودم و ساکت شد .

ميرزا پرسيد :

- حالا پولش را داده اند يا نه ؟

زن گفت :

- مرده شو! سرشان را بخورد . اين هونگ نازنيت تنها يادگار مادرم بود . مادربزرگم به دست خودش گذاشته بود تو طبق جهازی مادرم و او هم گذاشته بودش برای من . من يک چيزی می گويم ، شما يک چيزی می شنويد . می خواهم برداری برای شان بنويسی مگر مردم صاحب اختيار مال شان نيستند ؟ پدرسوخته ها ، دست شان به خر نمی رسد پالان را می کوبند ! می خواهم يک عريضه بنويسی که از پدرشان هم نشنيده باشند .

بعد مرد دومی به حرف آمد ، که تا کنون ساکت مانده بود و گفت :

- می دانی ميرزا ، ما هر سه تا يک شکايت داريم . سرهمين قضيه ی هونگ . شايد به نظر کوچک بيايد . اما ظلم هميشه از چيزهای کوچک شروع می شود . هونگ من ارث و ميراث بابايی نبود . بهش هم دل نبسته بودم . آن قدرها هم ارزش نداشت. اما می دانی ميرزا ، راستش من خوش ندارم ديگر . آبله ؟ آخر می دانی ميرزا ، اين گلوله ی گرمی که می گويند از توی توپ درمی آيد ، خوردنی نيست . هان ؟ می گويند آدم می کشد . درست ؟ آخر ميرزا من هيچ وقت آزارم به کسی نرسيده . درست است که قبله ی عالم با حکومتش خيلی ظلم ها کردند ؛ درست است که قلندرها خيلی وعده و وعيد می دهند ؛ اما من تو اين دعوا چه کاره ام ؟ و می دانی ميرزا ، اين قضيه ی هونگ علامت خوشی نيست . اول ظلم است . اول ظلم ، آن هم از گوشه ی مطبخ .

ميرزا اسدالله حرف ها را که شنيد ، گفت :

- چه طور است برای هر سه تايی تان يک عريضه بنويسم ؟

مردی که اول سر حرف را باز کرده بود ، گفت :

- نه ميرزا . قبول دارم که موضوع شکايت ما هر سه نفر يکی است ، اما هونگ خانه ی من وقفی بود . يک گوساله را درسته می شد توش کوبيد . دورش يک کتيبه بود به پهنای کف دست . تاريخ داشت . مال چهارصد سال پيش بود . سه نفری چه جانی کندند تا به زور از زمين بلندش کردند ! گوشه ی حياط نيم ذرع تو زمين فرو رفته بود . اين ها که دين و مذهب ندارند ؛ اما تو بگو ، خدا را خوش می آيد مال وقف را اين جوری ببرند و پولش را هم ندهند ؟

ميرزا لبخندی زد و گفت :

- شايد بگويی فضولی به من نيامده . اما من بايد بدانم چه می نويسم .بگو ببينم مال وقف تو خانه ی سرکار چه می کرد ؟

همان مرد در جواب گفت :

- ده ، بديش همين بود که اولاد ذکور بود ! وگرنه تا حالا صدبار آبش کرده بوديم . جد بزرگ مان وقفش کرده بود برای حسينيه پنج نسل تو همين هونگ خيرات و مبرات کرده بوديم . بعد پدرها که مردند هيچ چی ، حسينيه هم خراب شد و افتاد تو ارگ . نمی دانم يادت هست يا نه ؛ ده سال پيش طويله ی ارگ را بزرگ کردند . از همان سربند حسينيه ی خانوادگی ما کلنگی شد . و دريغ از يک پاپاسی ! آن وقت از همه ی آن دم ودستگاه همين يک هونگ ماند . مثل در مسجد ، هيچ کاريش نمی شد . کرد . گذاشته بوديمش گوشه ی حياط و سالی يک بار ، شب شام غريبان صدايش را درمی آورديم . يک نشست يک ری گوشت توش می کوبيديم و کوفته ريزه می کرديم و می گذاشتيم لای پلو و می داديم به خلق الله . حالا آمده اند برش داشته اند برده اند . با همين يک هونگ ، دو توپ می شود ريخت . آن وقت درآمده اند می گويند چند ؟ می گويم مگر می شود برای مال وقف قيمت معين کرد ؟ آن وقت سه تا هونگ سنگی جاش گذاشته اند ، هرکدام اندازه ی يک کف دست ، و رفته اند .

شکايت شاکی ها که تمام شد ، ميرزا اسدالله گفت :

- با اين همه می شود يک عريضه نوشت . بهتر هم هست که اين طور باشد . شکايت ، دسته جمعی که شد به هر گوش کری می رسد . بعد هم شايد اين هونگ وقفی و پناه هونگ های ديگر بشود .

و شروع کرد به نوشتن عريضه . و به سطر دوم نرسيده بود که زن شاکی درآمد گفت :

- راستی ميرزا يادت نرود . نشانی هونگ نازنين من اين بود که لبش کنگره داشت .

ميرزا عريضه را تمام کرد و داشت برای شاکی ها می خواند که حسن آقا ، پسر حاجی ممرضا از پيش دو نفر قلندر تفنگ به دوش از پس ، سر رسيدند . سلام و احوال پرسی ، قلندرها رفتند توی مسجد و حسن آقا نشست .

ميرزا گفت :

- خوب وقتی رسيدی حسن آقا . تو هم گوش کن شايد دو کلمه ای به عنوان سفارش پای اين عريضه بنويسی و کار بندگان خدا راه بيفتد . و عريضه را از سر تا ته به صدای بلند خواند . زن شاکی هم چنان که گوش می داد ، هی می گفت «جانمی ! بنازم به اين دست خط .» و آن دو مرد شاکی مرتب به ريش شان دست می کشيدند و سرتکان می دادند ؛ و حسن آقا به فکر فرو رفته بود . خواندن عريضه که تمام شد ، ميرزا آن را دست به دست حسن آقا که به رسم قلندران زيرش نوشت «استعين بی و اما المسئوول : عترت واحد را در گرو سه هاون نهادن : حی علی خيرالعمل حسن .» و داد به دست يکی از مردهای شاکی و بعد يکی از قلندرها رااز توی حياط مسجد صدا کرد و دستور داد همراه شاکی ها برود و ببيند هونگ شان را کدام دسته از قلندرها ضبط کرده اند و هونگ ها که پيدا شد ، برساند در خانه ی صاحبانش و رسيدش را بگيرد . و بيارود برای ميرزا . بعد شاکی ها بلند شدند و تا زنک از گوشه ی چارقدش پول دربياورد ؛ يکی از مردها دست کرد و مزد عريضه را روی ميز کوچک ميرزااسدالله گذاشت و خدحافظی کردند و همراه قلندر تفنگ به دوش رفتند .

جان دلم که شما باشيد ، ميرزااسدالله و حسن آقا که تنها شدند از نو خوش و بشی کردند و بعد حسن آقا درآمد که :

- خستگی راه از تنت در رفت ؟

ميرزا اسدالله گفت :

- راه خستگی نداشت . اما دست چپم آزارم می دهد . به نظرم قراول ها بدجوری بسته بودندش .

حسن آقا گفت :

- اگر تا شهر به همان حال می آورندت چه می کردی؟ حالا پاشو يک توک پا برويم سراغ همکارت . من با هردوتان حرف دارم . اين جا هم سرد است و هم نمی شود جلو روی مردم حرف زد .

و هر دو برخاستند .ميرزا اسدالله پوست تخت را کشيد روی بساط و به بقال رو به رو سفارش کرد و گفت کجا می رود ؛ و با حسن آقا انداختند توی مسجد . نزديک ظهر بود ؛ اما از غلغله ی هر روزه ی مردم در اطراف حوض خبری نبود و لوله هنگ دار باشی که سر جای هميشگی اش بی کار نشسته بود سرش را انداخت پايين تا ميرزا را نبيند .

ميرزا عبدالزکی گوشه ی حجره تنها بود و روی منقل آتش ، قوز کرده بود . سلام کردند و نشستند و حال و احوالی پرسيدند و يادی از اتفاقات ده کردند و بعد ميرزاعبدالزکی از کسادی بازار شکايت کرد و بعد مثل اين که يک مرتبه به صرافت افتاده باشد ، رو کرد به ميرزا اسدالله که :

- جانم ، تو چرا زودتر مرا به اين فکر نينداختی ؟ هان ؟

ميرزااسدالله پرسيد :

- به کدام فکر آقا سيد ؟

ميرزاعبدالزکی گفت :

- جانم حاشيه ی قاليچه تمام شد ... و رو به حسن آقا افزود:

- جانم ، اين ميرزا خيلی می داند . دست و پای عيال ما را تو چنان پوست گردويی گذاشته که ديگر حوصله ی سرخاراندن ندارد جانم . و بعد ماجرا را برای حسن آقا تعريف کرد و هر سه خنديدند و بعد حسن آقا گفت :

- بی مقدمه بگويم . ما به وجود شما دو نفر احتياج داريم . تراب کوی حق ، رسما از شما دعوت کرده . ديروز عصر به لفظ  مبارک فرمودند «پس می شود اميدوار بود که ما را دست تنها نگذارند .»

ميرزا اسدالله ساکت ماند و ميرزاعبدالزکی خوشحال و خندان پرسيد :

- جانم ، چه کاری از دست ما برمی آيد ؟

حسن آقا گفت :

- ثبت و ضبط اين همه سلاح و آزوقه يک ايل منشی می خواهد . اهل ديوان که يا با اردو رفته اند يا هرکدام يک سوراخ گير آورده اند و قايم شده اند . من پيش خودم گفتم اين کار ، کار ميرزا عبدالزکی است که بيايد عده ای را به کمک بگيرد و دفتر دستک ها را مرتب کند . بعد هم کار ديوان قضا هست که از خود ما برنمی آيد . کار کسی است که مورد اعتماد اهالی باشد . گفتم شايد ميرزا اسدالله قبول کند .

ميرزا عبدالزکی خاکستر را از روی آتش منقل کنار زد و پابه پا شد و گفت :

- من حرفی ندارم ، جانم . اما بگذار ببينم ميرزااسدالله چه می گويد.

ميرزااسدالله گفت :

- اين جور کارها از سر من زياد است . مرا خلق کرده اند برای ميرزا بنويسی در مسجد .

حسن آقا گفت :

- تعارف را کنار بگذار کنار . اين روزها جای از کار در رفتن نيست .

ميرزاعبدالزکی دنبال کرد که :

- جانم ، چرا شکسته نفسی می کنی ؟ قبايی است به قامت تو دوخته . چه کسی صالح تر از تو می شود پيدا کرد ، جانم ؟

ميرزا اسدالله گفت :

- من نه شکسته نفسی می کنی ، نه آدم از زير کار دورويی هستم . اما شما هردوتان می دانيد که من از آن هايی نيستم که هرکاری پيش دست شان آمد ، می کنند . برای من مبنای هر عملی ايمان است . اصول است . اول اعتقاد ، بعد عمل . قصد قربت را که لابد شنيده ايد ؟ اگر ديگران فقط آداب مذهبی را با قصد قربت به جا می آورند من در هرکاری بايد قصدم قربت باشد . در حالی که من اصلا نمی دانم شماها چه به سر داريد . البته تکفيرتان نمی کنم ، اما بهتان مومن هم نيستم . در چنين وضعی از دست من چه کاری ساخته است؟

حسن آقا گفت :

- تو چه طور نمی دانی ما چه به سر داريم ؟ ما زير پای حکومت را روفته ايم .

ميرزا عبدالزکی گفت :

- شما نروفته ايد . جانم . قبله ی عالم تشريف برده اند قشلاق . شما هم ميدان را خالی ديده ايد و حالا داريد می تازيد . ما که بخيل نيستيم ، جانم .

ميرزا اسدالله گفت :

- حتی مردم می گويند حکومت برای شما تله گذاشته .

ميرزا عبدالزکی گفت :

- جانم ، پس نکند می ترسی ؟ هان ؟

ميرزا اسدالله گفت :

- آقا سيد ! من سرجای خودم نشسته ام . لازم هم ندارم سرم را هی به در و ديوار بکوبم و هر روز يک کلک تازه بزنم .

ميرزا عبدالزکی گفت :

- جانم ، چه احتياجی به نيش و کنايه هست ؟ درست است که من اهل ماجرا هستم ، اما برای چنان ماجرايی که در ده گذشت ، گمان می کنم سر تو بيش تر از من درد می کند .

حسن آقا گفت :

- ببين ميرزا اسدالله ، درست است که حکومت برای ما تله گذاشته ؛ ولی ما اين تله را بدل می کنيم به پناهگاه ؛ برای همه ی آدم هايی که با ظلم درافتاده اند . و وقتی همه ی مظلوم ها را جمع کردی ، به راحتی می شود بيخ ظلم را کند . ببينم ، نکند از اين قضيه ی هونگ دل چرکين شده ای ، هان ؟ گذشت آن زمانی که صدای هونگ مقدس بود . حالا سرنوشت عالم قدس به صدای توپ بسته است . و تازه تو می دانی که امر ما حق است . ما از اين کشتار شيعه و سنی به جان آمده ايم . ما به خدمت مردم کمر بسته ايم .

ميرزا اسدالله گفت :

- حکومت هم از اين حرفهای دهن پرکن می زد .

حسن آقا گفت :

- ولی تو می دانی که ما لقلقه ی زبان نداريم . هنوز کفن بابای من خشک نشده . ما به جان می زنيم . سرمان گذاشته ايم . حتم داريم که برد با ماست .

ميرزا عبدالزکی گفت :

- جانم هم امروز صبح خانلر خان مقرب ديوان فرستاده بود سراغ من که مسوده ی همه ی اشعار را بدهم ببرند . پيداست جانم ، که هوا پس است .

ميرزااسدالله گفت :

- من در همين يکی ترديد دارم . گيرم که شما يک شهر را نجات بدهيد . يا دوتای ديگر را . ولی می دانيد که چرخ اصلی دارد می گردد . حکومت با همه ی خدم و حشم و قورخانه اش حی و حاضر است . آن وقت شما خيال کرده ايد که آب را از آسياب انداخته ايد با اين خانه خانی که ما گرفتار شيم . اول بايد پروانه ی اصلی زير آب را از کار انداخت .

حسن آقا گفت :

- پس در اصل مطلب حرف نداری . در امکان موفقيت ما حرف داری . ناچار حق داری بترسی .

ميرزا اسدالله گفت :

- آخر وقتی تو مرا به کاری دعوت می کنی که کم و کيفش برايم روشن نيست ، می خواهی دورانديشی هم نکنم ؟ فرض کنيم که من ترسو ؛ اما چه غرض از کاری که موفقيتش مشکوک است ؟ جز يک خونريزی تازه ؟ از همه ی اين ها گذشته ، گفتم که من مبنای  ايمان شما را ندارم و تو بهتر از من می دانی که فقط در راه يک ايمان می شود چشم بسته قدم گذاشت .

ميرزاعبدالزکی گفت :

- جانم ، اصلا اين همه دور انديشی برای چه ؟ مگر از عمر ما همه اش چه قدر باقی مانده ؟ جانم ، من هرچه فکر می کنم که اين باقی مانده ی عمر را بايد تو همين حجره سر کنم با اين مشتری ها و اين خرت و خورت ها که همه شان بوی مرده شور خانه می دهند ، دلم به هم می خورد . آخر حرکتی ، جانم ؛ تکانی ، تغييری ، تنوعی ...

بقيه ی کلام ميرزاعبدالزکی در هياهوی پنج شش نفر زن و مرد گم شد که مردی پف کرده را به دوش می کشيدند و می خواستند همه با هم از در حجره ی ميرزا عبدالزکی بيايند تو . زنی مرتب می گفت :

- آی آقاجان ، امان ! به دادم برس . شوهرم از دست رفت . آی آقاجان امان ! ...

مردی می گفت :

- هی گفتم امشب که می خوابيد ورد شجا شجا...

ديگری گفت :

- يواش بابا ، پاش را شکستی .

ميرزاعبدالزکی که ديد الان در حجره را از پاشنه درمی آورند بلند شد و رفت جلو ، پرسيد :

چه خبر است جانم ؟ چه شده ؟مگر زخم شمشير خورده ؟

يکی از زن ها گفت :

- مار آقاجان ! مار ! جای نيشش بدتر از زخم شمشير دهن وا کرده . ميرزا عبدالزکی پرسيد :

-جانم ! صبح تا حالا کجا بوديد ؟

همان زن گفت :

- ای آقا ! دستم به دامانت . از آن سر شهر تا اين جا آمده ايم . همه ی دعانويس ها بساط را ورچيده اند و رفته اند قلندر شده اند .

ميرزا عبدالزکی گفت :

- آخر جانم حالا کار مرا خراب کرديد . به هزار زحمت ، تازه روح بابای اين بندگان خدا را حاضر کرده بودم . حالا دوباره از کجا گيرش بياورم ، جانم ؟

يکی از مردها گفت :

-بهه ! برادر من دارد از دستم می رود ، تو غم روح بابای ديگران را می خوری ؟ آخر دوايی ، وردی ، تعويذی ، پس اين دکان را برای چه وا کرده ای ؟

که ميرزا اسدالله برخاست و تکه کاغذی را که چيزی رويش نوشته بود ، به سمت آن ها دراز کرد و گفت :

- عصبانی نشو برادر . اين آقا حواسش جمع نيست . حضور روح ، گيجش کرده . اين سفارش را بگير و مريضت را ببر پيش حکيم باشی محل . تا محکمه اش راهی نيست . خان دايی من است .

و از حجره رفت بيرون و نشانی محکمه ی خان دايی را به آن ها داد و روانه شان کرد و برگشت . وقتی از نو تنها ماندند ، حسن آقا پا به پا شد و گفت :

- ميرزا ! من می فهمم که تو اهل اصولی . اما آخر اين اصول برای که وضع شده ؟ جز برای آدمی زاد ؟ درست ؟ بنای کار تو هم برايمان اصول . اين هم درست . اما آن ايمانی که کشتار آدمی زاد را روا بداند ، حق نيست . باطل است . حالا می فهمی که ما چه به سر داريم ؟ حفظ نفوس مردم . حتی به قيمت از دست دادن ايمان و اصول . و تو بهتر از من می دانی که در روز اول مبنای هر ايمانی همين بوده . منتها زمانه که برگشت ، ايمان و اصول هم برمی گردد. تغيير می کند .

ميرزا اسدالله گفت :

- اگر اصول واقعا اصول باشد ، نبايد با گردش زمانه بگردد . اصل يعنی آن چه هميشه اصالت دارد . البته من هم به اين کشتاری که شما باهاش می جنگيد ، نظر نمی دهم . اما با همان معتقدات قديمی خودم بلدم اصول را حفظ کنم .

ميرزا عبدالزکی پرسيد :

- نمی فهمم جانم ، پس اختلاف شما در چيست ؟

ميرزااسدالله گفت :

- دراين که هر مذهب و مسلک تازه ای دعواهای حيدر نعمتی را کيش می دهد و بهانه ی تازه ای می شود برای تکفير . بعد هم خون ريزی و تصفيه ی حساب خلق الله و اين نقض اصولی است که هر دو بهش معتقديم . ديگر گذشت آن زمانی که مذاهب عامل اصلی تحول بودند .

حسن آقا گفت :

- پس می گويی در مقابل چنين مظالمی بايد دست روی دست گذاشت و نشست به تماشا ؟

ميرزا اسدالله گفت :

- من نمی دانم چه کار بايد کرد . نه رهبر قومم ، نه مدعی امامت ، و نه مذهب تازه ای آورده ام . اما اين را می دانم که از دست من يکی کاری ساخته نيست و شما هم بی خود سنگ به شکم می زنيد . شما داريد زمينه ی يک خون ريزی تازه را می گذاريد .

حسن آقا گفت :

- تا وقتی تو خيال می کنی کاری از دستت ساخته نيست ، البته ما هم بی خود سنگ به شکم می زنيم .

ميرزاعبدالزکی گفت :

- آخر جانم ، من و تو که تنها نيستيم . مگر يادت رفته همان مقاومت جزيی ما در ده ، چه سرمشقی شد ؟

ميرزااسدالله گفت :

- می دانم . اين را هم می دانم که اگر قرار باشد ميان اين حضرات و حکومت يکی را انتخاب کرد ، من اين حضرات را انتخاب می کنم و تازه نه به علت مذهب تازه شان . بلکه به علت رشادت شان . اما کار يک مملکت که کار يک ده نيست . و اگر ما در ده موفق شديم از کجا معلوم که در يک مملکت موفق بشويم .

حسن آقا گفت :

- اين ديگر بسته است به کمکی که تو و امثال تو بکنند .اگر در ده کمک شما دو نفر کافی بود ؛ در يک شهر دويست نفر يا دو هزار نفر امثال شما لازم است . و اصلا خيالت را راحت کنم ميرزا ! برای من ، گرچه من کدام سگی است ؟ برای ما ، مهم اين نيست که ببريم يا نه . چون حق ، عاقبت می برد . از زردشت بگير و بيا تا امروز ، همه ی اوليا به اين اميد زندگی کرده اند و با اين اميد مرده اند . از حساب هزاره ها حتما خبر داری ؟ سر هر هزاره ای حق ، يک بار ديگر ظاهر می شود . و تا ساعت ظهور ولی جديد نزديک بشود ، مهم برای ما اين است که هسته ی مقاومت را زنده نگه داريم . هسته ی نجابت بشری را . در من ، در تو ، در اين مارگزيده ، در زن ميرزا عبدالزکی ، می دانی ميرزا ، فقط مردم بازارند که بايد در فکر عاقبت کار باشند و در فکر استفاده ای که بايد برد . من و تو که اهل بازار نيستيم .

ميرزا عبدالزکی گفت :

- جانم ، من مثل شماها نمی توانم وارد معقولات بشوم . اما همين قدر می دانم که قبله ی عالم يا همه ی خدم و حشم بی خودی فرار نکرده ، جانم . حتما يک اتفاق افتاده ، يک ترسی پيش آمده جانم که خانلرخان فرستاده دنبال مسوده ی اشعارش که مبادا دست کسی . بيفتد . اين جور اتفاقات را باباهای ما نديده اند . جانم . هر پنج شش نسل يک بار آن هم به زور ، اگر چنين پيش آمدهايی بکند . جانم ، راستش من اين روزها برای خودم خيلی اهميت قايلم . به خصوص برای چشمم که شاهد جاخالی کردن يک دربار بوده با همه ی بيا و بروش . جانم ، کدام يکی از باباهای ما چنين اتفاقی را ديده اند ؟

ميرزا اسدالله گفت :

- احساساتی نشو آقا سيد ! گيرم که اين حضرات بردند و به حکومت هم رسيدند ، تازه به نظر من هيچ اتفاق جدی نيفتاده . رقيبی رفته و رقيب ديگر جايش نشسته . می دانيد ، من در اصل با هر حکومتی مخالفم . چون لازمه ی هر حکومتی ، شدت عمل است و بعد قساوت و بعد مصادره و جلاد و حبس و تبعيد . دوهزار سال است که بشر به انتظار حکومت حکما خيال بافته . غافل از اين که حکيم نمی تواند حکومت بکند ، سهل است ، حتی نمی تواند به سادگی حکم و قضاوت بکند . حکومت از روز ازل کار آدم های بی کله بوده . کار اراذل بوده که دور علم يک ماجراجو جمع شده اند و سينه زده اند تا لفت و ليس کنند . کار آدم هايی که می توانند وجدان و تخيل را بگذارند لای دفتر شعر ، و به ملاک غرايز حيوانی حکم کنند ، قصاص کنند  ، السن بالسن ، تلافی ، کيفر ، خون ريزی و حکومت . در حالی که کار اصلی دنيا در غياب حکومت ها می گذرد . در حضور حکومت ، کار دنيا معوق می ماند . هر مشکلی از مشکلات بشری ، اگر به کدخدا منشی حل نشد و به پادرميانی حکومت کشيد ، زمينه ی کينه می شود برای نسل های بعدی .

ميرزاعبدالزکی گفت :

- جانم ، هيچ می دانی که داری با منطق آدم های وامانده حرف می زنی ؟ با منطق آدم هايی که هيچ وقت راه به حکومت نداشته اند ؟

ميرزا اسدالله گفت :

- پس می خواستی با منطق آنهايی حرف بزنم که به حکومت راه داشته اند ؟ تاريخ پر از منطق آن هاست . مقوله ی اول در کشتار ، مقوله ی دوم در کشتار و مقوله ی آخر هم در کشتار . ديده ايم که با آن صفحات زرنگارشان چه گندی به عالم بشريت زده اند ! من اين منطق را قبول ندارم .

ميرزا عبدالزکی گفت :

- معلوم است ، جانم . همين است که حرف هايت بوی ناگرفته . جانم ، اصلا حرف هايت بوی وازدگی می دهد .

ميرزا اسدالله گفت :

- بهتر از اين است که بوی دنيازدگی بدهد و بوی خون . و اصلا آن چه را تو واماندگی می دانی ، من نجابت می دانم .

ميرزاعبدالزکی گفت :

- همان نجابتی که همه ی پيرزن های وامانده دارند ؟ خوب البته جانم ، وقتی از جايت تکان نخوری ، کم ترين نتيجه اش اين است که نجيب می مانی . عين پيرزن ها .

ميرزا اسدالله گفت :

- نه آقا سيد ، نجابت واماندگی از دو مقوله ی مختلف است. آدم وامانده قدرت عمل ندارد . اما نجيب کسی است که قدرت عمل داشته باشد و کف نفس کند .

حسن آقا گفت :

- خوب چه ربطی به کار ما دارد ؟

ميرزااسدالله گفت :

- اين جوری ربط دارد که اين آقا سيد خيال کرده برای شرکت در حکومت آدمی مثل من درمانده است . و بايد جالينوس دوران بود يا قدرت جابه جا کردن کوه احد را داشت . تا لايق شرکت در حکومت شد . و اشتباهش همين جا است. آقا سيد ! برای اين که روی آب بيابی فقط بايد سبک باشی . اما مرواريد هميشه ته آب می ماند . مگر غواص دنبالش بفرستی . برای شرکت در حکومت کمی کافی باهوش باشی و بفهمی کشش قدرت به کدام سمت است . بعد هم بلد باشی چشمت را ببندی ، البته اوايل کار چون بد عادت می شود و حتی چشم باز وجدان هم چيزی را نمی بيند . کاری که مرد می خواهد ، پشت کردن به اين خوان يغما است.

حسن آقا گفت :

- آخر ارسطو هم در جهان گشايی اسکندر شرکت داشت ، نظام الملک هم وزارت کرد ، بيرونی هم دنبال محمود رفت هند ، و خليفه ی بغداد را به دستور خواجه نصير لای نمد ماليدند . راجع به اين ها چه می گويی ؟ و هزاران نفر ديگر که خودت بهتر از من می شناسی .

ميرزا اسدالله گفت :

- هرکدام از اين حکما که شمردی با همه ی حکمت شان ، آدمی بوده اند مثل همه ی آدم ها. معصوم نبوده اند . همه شان گناهی کرده اند و کفاره ای داده اند ، ارسطو منطق را گذاشت تا جانشينان شاگردش ، فصيح و بليغ ، عذر گناهان او را بخواهند . بيرونی به آب «ماللهند» خون آن همه  هندو را که محمود کشت ، از دست های خودش شست . و خواجه نصير خيلی سعی کرد که در کتاب اخلاق خودش غسل بکند ، و نظام الملک که اصلا يکی بود مثل همين خانلرخان حی و حاضر ، که چون هوا را پس ديده ، فرستاه دنبال مسوده ی اشعارش . بهت قول می دهم که اگر اوضاع به صورت اول برگشت و تاريخ را همان هايی نوشتند که تا به حال نوشته اند ، دويست سال ديگر همين مسوده های خانلرخان بشود يک ديوان شعر پر سر و صدا ، و شايد به آب طلا هم نوشته شود . همه ی اين ها که شمردی در نظر من طفيلی های قدرت اند . کنه هايی زير دم قاطر چموش قدرت چسبيده . آن هم قدرتی که بناش زير ظلم است ، نه قدرت حق . قدرت حق در کلام شهداست . به همين دليل من تاريخ را از دريچه ی چشم شهدا می بينم . از دريچه ی چشم مسيح و علی  و حلاج و سهوردی . نه از روی نوشته ی زرنگار حکمای رسيده که انوشيروان آدمی را عادل نوشته اند با آن همه سرب داغ که به گلوی مزدکی ها ريخت .

حسن آقا گفت :

- پس تو دنبال معصوم می گردی ؟

ميرزااسدالله گفت :

- چه می شود کرد . هرکسی دنبال چيزی می گردد که ندارد .

حسن آقا گفت :

- آخر آن هايی هم که منتظر امام زمانند ، همين را می گويند .

ميرزا اسدالله گفت :

- می دانی حسن آقا ! عصمت يک امر نسبی است . و برای رسيدن بهش يا برای انتخابش ، آدم هر لحظه ای سر يک دوراهی است . دوراهی حق و باطل . ديگر لازم نيست سال های سال انتظارش را بکشی . اما آن کسی که منتظر ظهور امام زمان است ، دست کم اين جور حکومت ها را حکومت «ظلمه» می داند . يعنی قبول شان ندارد .

حسن آقا گفت :

- اما می بينی که اين جور حکومت ها هستند . سر و مرو گنده هم هستند . و به قول خودت همه شان هم با تکيه به قدرت ظلم .

ميرزا اسدالله گفت :

- و به همين دليل هم است که من از دريچه ی چشم شهدا به دنيا نگاه می کنم .

حسن آقا گفت :

- و به همين دليل هم است که هر کس منتظر امام زمان است ، دست روی دست می گذارد و در مقابل هيچ ظلمی از جا نمی جنبد . دل همه ی اين جور آدم ها به همان حرف های تو خوش است . به نجابت ، به عصمت ، به در انتظار معصوم ماندن . و می بينی که طلسم اين دور و تسلسل را آخر يک جايی بايد شکست . بعد هم مگر تونمی گويی گذشت آن زمانی که مذاهب عامل اصلی تحول بودند ؟ و مگر نمی دانی که خارج از محيط مذاهب ، شهادت معنی خودش را از دست می دهد ؟

ميرزااسدالله گفت :

- نه ؛ از دست نمی دهد . و اصلا من قبول ندارم که شهادت ، مختص قلمرو مذاهب باشد .

ميرزا عبدالزکی گفت :

- شماها ، جانم داريد از حد عقل من بالاتر می رويد . اصلا آميرزا ، من هم اعتقادی به حرف و سخن اين قلندرها ندارم ؛ جانم . اما وقتی کارد به استخوان رسيد و روزگار خراب شد و ديگر بويی از خوشبختی نيامد ؛ آخر جانم هرکسی حق دارد به خودش بگويد که شايد خوشبختی در اين راه تازه باشد ! و شايد تا حالا ما نمی فهميديم . پس برويم زير بال شان را بگيريم . شايد زندگی راحت تر بشود .

ميرزا اسدالله گفت :

- زندگی برای آدم بی فکر هميشه راحت است . خورد و خواب است ، و رفتار بهايم . اما وقتی پای فکر به ميان آمد ، تو بهشت هم که باشی آسوده نيستی . مگر چرا آدم ابوالبشر از بهشت گريخت ؟ برای اين که عقل به کله اش آمد و چون و چرايش شروع شد . خيال می کنيد بار امانتی که کوه از تحملش گريخت و آدم قبولش کرد چه بود ؟ آدم زندگی چارپايی را توی بهشت گذاشت و رفت به دنيای پر از چون و چرای عقل و وظيفه ، به دنيای پر از هول و هراس بشريت .

حسن آقا گفت :

- از اول خلقت تا حالا اين همه از ابوالبشر حرف زده ايم ، بس نيست ؟ آخر چرا از آدم گرفتار امروزی حرف نزنيم ؟ می دانيم که جد اول بشر چه کرد و چرا کرد ، اما تکليف اين نبيره ی درمانده او چيست ؟ اين که بشنيد و تماشاچی رذالت ها باشد ؟ اگر آدم از بهشتی گريخت که زير سلطه ی غرايز حيوانی بود ، ما در دوزخی گرفتاريم که زير سلطه ی شهوات و رذالت هاست . همان حق و وظيفه ای که تو می گويی ، به من حکم می کند که مثل ديگر آدمی زادها حرکت می کنم ، عمل می کنم ، اميدوار باشم ، مقاومت کنم و به ظلم تن در ندهم . و شهيد بشوم تا دست کم تو از دريچه ی چشم من به دنيا نگاه کنی . و اصلا چه احتياجی به شهادت من ؟ مگر نقطه ی اولی شهيد نشد ؟

ميرزا عبدالزکی پرسيد :

- جانم ، ميرزا کوچک جفردان را می گويی ؟ او که خودش را به خره ی تيزاب انداخت ، حسن آقا !

حسن آقا گفت :

- آقا سيد ! تو چرا حرف های ميزان الشريعه ای می زنی ؟ خمره ی تيزاب کدام است ؟ نشنيده ای می گويند وقتی امام زمان نباشد ؟

ميرزا اسدالله گفت :

- خيالت راحت باشد که برای من فرقی نمی کند . من نيستم از آن هايی که به انتظار  امام زمانند برای من هرکسی امام زمان خودش است . مهم اين است که هر آدمی به وظيفه ی امامت زمان خودش عمل کند . بار امانت پعنی همين .

ميرزا عبدالزکی پرسيد :

- پس جانم آخر می گويی چه بايست کرد ؟ با حکومت که مخالفی ؟ به اين حرف و سخن تازه هم که کمک نمی دهی ، منتظر امام زمان هم که نيستی . پس جانم هر مقاومتی را رها کرده ای ، آخر مگر می شود اين تن را داد دم سيل ؟ به قول خودت حتی آن هايی که به انتظار امام  زمان دست به روی دست می گذارند و می نشينند بر تو رجحان دارند ، جانم . چون دست کم مقاومت را به صورت انتظار زنده نگه داشته اند .

حسن آقا گفت :

- ببين ميرزا ، الان غير عادی است . هيچ کدام ما زندگی هر روزه مان را نمی کنيم . چرا؟ چون يک اتفاق افتاده . چون چيزی در قبال ظلم قد علم کرده . اين چيز نبيره های همان آدم ابوالبشرند به اضافه ی يک ايمان تازه ، و تو فقط اين ايمان را نداری . اما به اصول خودت که ايمان داری . و بنا بر اصول و معتقدات قديمی تو هم ، اين وضع قابل تحمل نيست .پس چرا معطلی ؟ مگر نمی بينی که سرنوشت اين ترازو را حتی يک نفر می تواند عوض کند ؟ به اين طرف يا آن طرف ، به اين ور سکه يا آن ور .

ميرزا عبدالزکی پرسيد :

- من ، جانم ، می خواهم بدانم تو که هر فردی را امام زمان خودش می دانی ، در اين وسط چه کاره ای ؟ چه وظيفه ای برای خودت قايلی ؟

ميرزا اسدالله گفت :

- آقا سيد ! اين وضع را من نساخته ام . کسی هم که ساخته به ميل من نساخته . من از اصل اين دنيا را با اين وضع تشری قبول ندارم ، نه اين ور سکه اش را ، نه آن ورش را . دنيای من آن قدر پست نيست که پشت و روی يک سکه جا بگيرد . دنيای من تا به حال ، فقط در عالم خيال ، واقعيت پيدا کرده . اين است که زندان و دوزخ و بهشت برايم فرقی نمی کند . من هرجا باشم . و در هر حال ، فقط به خيال خودم زنده ام .

ميرزا عبدالزکی گفت :

- جانم باز حرف هايت بوی وازدگی گرفت ؛ نکند می خواهی بگويی «چنين قفس نه سزای چون من خوش الحانی است »؟

ميرزا اسدالله گفت :

- اگر قرار بود حرف های بزرگ را فقط آدم های بزرگ بزنند که حق شيوع پيدا نمی کرد .

حسن آقا پرسيد :

- نگفتی ميرزا که عاقبت می نشينی و دست روی دست می گذاری و تماشا می کنی ، تا به تعداد شهدا افزوده بشود يا می جنبی و زير بال ما را می گيری ؟

ميرزا اسدالله گفت :

- ببين حسن آقا ! وقتی کسی قيام می کند ، حتما هدفی دارد . علاقه ای  به چيزی ، يا نفرتی از چيز ديگر ، يا ايمانی . من نه آن ايمان را به کار شما دارم که بايست ، و نه به هيچ چيز اين دنيا علاقه ای دارم ...

حسن آقا پرسيد :

- دست کم نفرت که داری ؟

ميرزا اسدالله گفت :

- نفرت دارم . بدجوری هم دارم .من نفس نفرتم . نفس نفی وضع موجودم . و ناچار بايست نفس قيام هم باشم .اما...

ميرزا عبدالزکی حرفش را بريد و گفت :

- يادت هست جانم ، ده که بوديم می گفتی وقتی کاری از دستت برآمده نيست ، بهتر است نجابت خودت را حفظ کنی ؟ و يادت هست که من حرفت را قبول کردم ؟ خوب آمديم و از دست ما کاری ساخته بود ، جانم در اين صورت نجابت را چه جوری بايد حفظ کرد ؟ هان ؟ فقط با نفی همه چيز ؟ و بار امانت يعنی همين ؟

ميرزا اسدالله مدتی ساکت ماند و سر به زير انداخت . بعد سربرداشت و لحظه ای هر دو دوست خود را که به انتظار او نشسته بودند ، برانداز کرد و بعد سری تکان داد و گفت :

- حيف ! حيف که اين تن بدهکار است .

حسن آقا گفت :

- خوب !

ميرزا اسدالله گفت :

- هيچ چی . فکر می کردم اگر اطن تن بدهکار نبود ، بدهکار اين همه نعمتی که حرام می کند  ، چه راحت می شد کنار نشست وتماشاچی بود و خيال بافت و به شعر و عرفان پناه برد . اما حيف که جبران اين همه نعمت به سکون ممکن نيست . اين هوا ، اين دوستی ، اين دم ، پسرم حميد ، و قاليچه ای که حاشيه اش بافته شده ؛ جبران هرکدام از اين نعمات را بايد به عمل کرد . نه به سکون . سکون و سکوت ، جبران هيچ چيز را نمی کند . تو آقا سيد ، طبعا اهل عملی و به دنبال ماجرا . خوشا به حالت ! و تو حسن آقا ايمان داری . و چه بهتر ازاين ! اما من در حالی بايد عمل کنم که ...

که ميرزا عبدالزکی پريد و پيشانی ميرزا اسدالله را بوسيد و حسن آقا هم چنان که داشت با خودش کلنجار می رفت تا مبادا اشکش راه بيفتد ، شنيد که ميرزا اسدالله گفت :

- بسيار خوب آقا سيد ! بسيار خوب . با علم به اين که هيچ دردی از دردهای روزگار را دوا نمی کنيم .

مجلس هفتم

8

جان دلم که شما باشيد ، ميرزابنويس های ما تا يک هفته بعد از آن روز ، دکان و دستگاه خودشان را تعطيل کردند و رفتند دنبال کار و کاسبی جديد . ميرزا عبدالزکی بيد زدنی های حجره اش را کافور زد و بست و يک قفل گنده هم زد در حجره ، و از آن به بعد هر روز يک پايش تو تکيه ی نانواها بود و پای ديگرش توی ارگ . و سرکشی می کرد به کار ميرزابنويس های ديوانی و غيرديوانی که از اين ور و آن ور جمع کرده بود و هرکدام را به کاری گماشته بود . برای نگه داشتن حساب هونگ ها و توپ و تفنگ ها و سلاح های ديگر ، ميرزا عبدالزکی از خود قلندرها ، ميرزا بنويس انتخاب کرده بود و دستور داده بود دفتر دستک هاشان را به رمز نگه دارند و به رسم خودشان اعداد و ارقام را با نقطه و حرف بنويسند تا غريبه سر از کارشان درنياورد .و اصلا بعضی از راويان اخبار معتقدند که حساب سياق از همين سربند متداول شد و خود ميرزا عبدالزکی بود که در اشکال حروف تغييراتی داد و دفتر مرز مانندی درست کرد و به نظر تراب ترکش دوز هم رساند و تخس کرد ميان حساب دارها . اما برای نگه داشتن حساب آزوقه ی شهر از قوم و خويش ها و دوست و آشناها و همکارهای قديمی کمک گرفت . به خصوص فرستاد دنبال هرچه دعانويس و رمال و مارگير و جام انداز که تو شهر سراغ داشت . و هر ده نفرشان را سپرد دست يک ميرزا بنويس ديوانی که طرز کار با دفتر رمز و آداب نگه داشتن دفتر دستک ها را يادشان بدهد و به کارشان رسيدگی کند . درست است که عده ی زيادی از اين صنف حالا ديگر بساط خال کوبی واکرده بودند و هرکدام برای خودشان روزی بيست سی تا مشتری داشتند و به همين مناسبت برای ميرزا عبدالزکی بهانه آورده بودند که نمی خواهند انگشت تو رزق مردم شهر بزنند . اما خيلی هاشان هم بودند که به علت کسادی بازار دعانويسی ، با رضا و رغبت به کمک ميرزا رفته بودند .

ميرزا عبدالزکی از صبح تا ظهر کارش سرکشی به انبارهای آزوقه بود و از بعد از ظهر تا غروب تو يکی از اتاق های ارگ حکومتی رسيدگی به حساب سلاح ها می کرد . به پول خودش هم از ميدان مال بندها ، همان الاغی را که باهاش رفته بود سراملاک حاج ممرضا ، با زين و يراق خريده بود و بی اين که معطل قلندرهای شوشکه بسته بشود ، هر وقت که لازم بود از اين شهر تا آن سر شهر ، مثل قرقی می رفت . و از اين انبار به آن انبار . طوری کرده بود که سرظهر هر روز می دانست هرکدام از انبارها چه قدر ذخيره دارند ؛ ديروز چند خروار گندم و جو و بنشن از کجا وارد انبارها شده ؛ يا چند خروار به نانواها داده اند يا ميان بقال ها و رزازها پخش کرده اند . و عين همين ترتيب را برای کار سلاح ها داده بود و به کمک هفت قلندر ميرزابنويس که تو همان اتاق ارگ می نشستند ؛ غروب به غروب زير هر جور سلاحی را داشت . زنش ، درخشنده خانم ، هم که سخت مشغول قالی بافی بود . و ديگر از آن بابت ها ، نه خود ش، نه زنش ناراحتی خيالی نداشتند . درست است که درخشنده خانم هنوز از حاشيه خوانی به متن نرسيده بود ، امابا کمک زرين تاج خانم حالا ديگر سه تار دار قالی تو خانه ی خودش برپا کرده بود و پانزده تا قالی باف مزدبگير داشت . سه تا مرد ، که نقشه می خواندند و باقی ، دخترهای همسايه و دوست و آشناها که از خانه ماندن به عذاب آمده بودند و اگر هم مزد بهشان نمی دادی ، حرفی نداشتند . زرين تاج خانم صبح به صبح حميد را که می فرستاد مکتب ، دست حميده را می گرفت و می رفت خانه ی درخشنده خانم ، و چادرش را می زد پر کمرش و تا غروب يک لنگه پا کار می کرد . استاد کار همه شان بود . دو تايی کارشان چنان گرفته بود و چنان جی جی باجی هم ديگر شده بودند که نگو .

از آن طرف بشنويد از ميرزا اسدالله که حالا ديگر به جای نوشتن شکايت مردم ، صبح تا غروب کارش رسيدگی به شکايت مردم بود . محل کارش تکيه ی پالان دوزها بود ؛ و داده بود شبستان تکيه را آب و جارو کرده بودند و حصير انداخته بودند و همان بساط ميرزا بنويسی خودش را آورده بود و گذاشته بود بغل در شبستان ، و به کمک ده نفر منشی که دور تا دور می نشستند و هرکدام هم چو بساطی داشتند کار مردم را می رسيد . بيست نفر قلندر شوشکه بسته هم عمله اکره ی دستگاهش بودند . که دايم تو حياط هشتی تکيه می پلکيدند و اگر لازم می شد ، می رفتند پی کسانی که بايد به ديوان قضا احضار بشوند . درست است که ميرزا اسدالله رسما منشی ديوان قضا بود ، اما نه رييسی به عنوان قاضی بالا سرش بود و نه احتياجی بود که خودش بر ديگران رياست کند . ترتيب کار را جوری داده بود که همه ی کارها کدخدا منشانه و با مشورت و بی توپ و تشر حل می شد . چون کارها را تقسيم کرده بود . هرکه را دعوای ملکی داشت می فرستاد سراغ همکار بغل دستی اش ، هر که را دعوای ازدواج و طلاق داشت ، سراغ همکار دومی و هرکه را دعوای ناموسی داشت ، سراغ سومی و همين جور ... سه نفر از همکارانش ، که همه از ميرزابنويس های معتبر شهر بودند  ، اصلا آخوند بودند و اگر مساله ای شرعی در ميان بود ، يا عقد و طلاقی لازم می شد ، فی المجلس کار را تمام می کردند . به هر صورت کم تر احتياج پيدا می شد که قلندرهای شوشکه بسته را دنبال کسی بفرستند و احضار کنند يا حکم به حبس و جريمه و غرامتی بدهند .

جانم برای شما بگويد ، از قضای کردگار اغلب شکايت های مردم و آن روزهای حکومت قلندرها ترک نفقه بود . بعد از فروکش کردن قضيه ی هونگ ، اغلب شاکی ها زن هايی بودند که شوهرها ول شان کرده بودند و رفته بودند تو لباس قلندری و خانه و زندگی واهل و عيال را به خدا سپرده بودند . و همان روزهای اول کار و کاسبی جديد ميرزا اسدالله بود که يک روز چهل نفر زن قد و نيم قد ، از بيست ساله تا شصت ساله ريختند توی تکيه ی پالان دوزها و جيرجير و داد و بيداد شان تمام شبستان تکيه را پر کرد . ميرزا که بدجوری گير کرده بود ، دادی سرشان زد که :

- اهه ! اين همه جير جير که فايده ندارد . بزرگ ترتان را بگوييد بيايد بنشيند و مثل آدم حرف هايش را بزند .

که همه ساکت شدند و يک زن دراز و باريک از وسط شان درآمد و رفت توی شبستان جلوی ميرزا اسدالله نشست و گفت :

- شوهر بی غيرت من ، همان مشهدی رمضان علاف است که خدا ديوانش را بکند . بی غيرت هفت سر عايله را ول کرده رفته . نمی دانم مگر اين قلندرها مرده شور کم داشته اند ؟

ميرزا اسدالله گفت :

- خوب حالا چه می گويی خواهر ؟ چه می خواهی ؟

زن مشهدی رمضان گفت :

- معلوم است ديگر ميرزا . يا چشم اين بی غيرت ها کور ، بيايند به زندگی شان برسند ؛ يا به ما هم اجازه بدهند برويم قلندر بشويم ، تا نشان بدهيم که از اين مردهای بی رگ هيچ چی کم نداريم .

و ميرزا اسدالله که ديد در مقابل چنين حرفی هيچ چی نمی شود گفت ؛ با مشورت همکارهاش از زن ها يک روز مهلت خواست وتکيه را خلوت کرد و تا ظهر همان روز جمعی لايحه ای نوشتند ، و دادند دست حسن آقا که به عرض تراب ترکش دوز برساند ، و هنوز غروب نشده به صورت لوح جديد برای همه ی قلندرها و اهالی شهر جار زدند که «قلندری ترک شهوات است . اما ترک تعهد عيال در مروت قلندری نيست . » و فردا صبح که همان زن ها آمدند ، فرستاد يکی يکی شوهرهاشان را احضار کرد و از هرکدام شان التزام گرفت که دست کم هفته ای يک شب بروند پيش اهل و عيال شان . درست است که اين قضيه خودش يک هفته طول کشيد و عاقبت سر و صدای مردها را درآورد ؛ و يکی شان دست آخر پريد به ميرزا اسدالله و گفت :

- اگر قلندری اين حسن را هم نداشته باشد ، پس چه فايده ؟

اما کسی گوش به حرفش نداد و ميرزا اسدالله گفت تحقيق کنند که هر کدام شان از عهده ی خرج خانه و زندگی شان برنمی آيند ، جيره ی قلندری براشان معين کنند و کار به خير و خوشی تمام شد .

خوشبختی ميرزااسدالله اين بود که ديگر از دعواهای قديمی که صبح تا شام وقت ميرزا ، به نوشتن شان می گذشت خبری نبود . نه اسب و قاطر کسی را بيگاری می بردند و نه داروغه و کلانتری وجود داشت تا چشم به مال کسی بدوزد و نه ديگر ترسی از ميزان الشريعه در کار بود . البته دزدی و هيزی اتفاق می افتاد .چون اگر يادتان باشد ، روز اول حکومت قلندرها ، مردم در دوستاق خانه را شکستند و همه ی حبسی ها ول شدند تو شهر . گاهی هم عربده کشی و قداره بندی پيش می آمد  و يکهو فلان بازارچه قرق می شد . چون از وقتی قلندرها آمده بودند سرکار ، منع و تحريم می خواری ورافتاده بود و شيرک خانه ها و می خانه های شهر داير شده بود و قيمت حشيش آمده بود پايين . اما ميرزا اسدالله می دانست شتر را کجا بخواباند . هرکه دزدی کرده بود ، مال دزدی را تاوانش را ازش می گرفتند و اگر نمی داد يک خال درشت روی پيشانی اش می کوبيدند و از شهر درش می آوردند ؛ و اگر پای نفر سومی در کار بود زن را مختار می کردند ، به انتخاب يکی از دومرد ؛ و غرامت آن يکی را هم ازش می گرفتند و همين جور ... اما يک گرفتاری تازه هم برای شهر پيش آمده بود که قلندرها خواسته بودند ، ميرزااسدالله بهش رسيدگی بکند . و آن گرفتاری نظافت شهر و امور آخرت اهالی بود . يعنی از وقتی ايشک آقاسی باشی با اردوی حکومت از شهر فرار کرده بود ، ديگر صاحب جمعی نظافت شهر و امور مرده شور خانه بی صاحب مانده بود و بيست روزی کثافت از در و ديوار شهر بالا می رفت . اما چون هوا رو به سردی بود ، قضه زياد به چشم نيامد ؛ بعد هم ميرزا اسدالله فرستاد پی حسين کمانچه ای که آن وقت ها خيلی پای مجلسش نشسته بود و از شور و ماهورش کيف ها برده بود . و با خواهش و تمنا و گرو گذاشتن تار سبيل اين دو تا کار را به عهده اش گذاشت. و گرچه ايشک آقاسی باشی اين کار يدک را به سالی دوهزار سکه ی طلا از قبله ی عالم مقاطعه گرفته بود ؛ حسين کمانچه ای تعهد کرد ماهی دو هزار سکه هم به خزانه ی قلندرها بدهد . چون هم فروش خاکروبه ی شهر درآمد داشت و هم لباس و زر و زيور مردها . و به علت همين کار بود که خود تراب ترکش دوز يک لوح تقدير برای ميرزا اسدالله فرستاد . چون راستش از وقتی به دستور ميزان الشريعه ، حاکم شرع ، دست راست اين حسين کمانچه ای را زده بودند تا ديگر نتواند کمانچه بکشد . و اين قضيه مال پنج سال پيش بود ، حسين کمانچه ای شده بود يک پا قداره بند . و عالم و آدم از همان يک دست باقی مانده اش به عذاب بود . از آن سردمدارها شده بود که تو دعواهای حيدر نعمتی ، همه ی شهر را به هم می ريخت و سی روزه ی ماه ، چهل روزش تو دوستاق خانه بود . و البته لازم بود که قلندرها يک جوری داشته باشندش . چون از روزی که مردم ريختند دوستاق خانه را خراب کردند و حسين کمانچه ای هم مثل آن های ديگر آزاد شد تا روزی که اين فکر به کله ی ميرزا اسدالله بيفتد که دستش را اين جوری به کار بند کند ؛ پنج شش دفعه قداره کشيده بود و بدجوری باعث دردسر شده بود . اين قضيه هم که به خير و خوشی تمام شد ، ديگر دردسر تازه ای نبود . و همين جورها بود که در آخر ماه اول حکومت قلندرها از تمام اهل شهر فقط سه نفر تو دوستاق خانه بودند ، دو تا آدم کش و يک محتکر . که نه می شد ول شان کرد و نه ميرزا اسدالله حاضر بود حکم به قتل شان بدهد .

حالا از آن طرف بشنويد از حسن آقا که هفتاد نفر قلندر فدايی را انتخاب کرده بود که مدام روی زين اسب بودند و ازاين ده به آن ده می رفتند و آزوقه می خريدند و گاو و گوسفند تهيه می کردند و بار شتر يا بار گاری های بزرگ قلندرساز ، می رساندند به شهر و تحويل انبارها يا سلاخ خانه می دادند . حسن آقا هرکدام از دو تا برادرش را کرده بود مامور يک طرف . برادر کوچکه را فرستاده بود به طرف املاک سابق پدری و به کمک اهالی آن آبادی ها که حالا ديگر هرکدامشان يک پا اهل حق بودند تا ده فرسخ اطراف ، هرچه آزوقه و حشم اضافی سراغ می کردند ، می خريدند ومی فرستادند شهر . و برادر بزرگتره را فرستاده بود به آبادی های سر راه اردوی حکومت . خوبی کار حسن آقا اين بود که تا چهل فرسخی اطراف شهر هرکدام از آبادی ها را که در تيول يکی از اعيان حکومت بود ، که فرار کرده بود تا برگشت تيول دار اصلی ، به صورت امانی سپرده بود ،و به ريش سفيدهای همان آبادی و به جای سه کوت و چهار کوت حق مالک ، نصفش را ازشان حشم و آزوقه می گرفت . اهالی آبادی ها هم که خدا می خواستند . و برای اين که زبان همه بسته باشد ، يک فتوای بلند بالا هم از ميزان الشريعه گرفته بود که «... و اما بعد ، عوايد آن چه را که قبله ی عالم در تيول کسی گذاشته در غياب آن کس می توان به مصارف عام المنفعه رساند.» و اين فتوا را داده بود در شهر و همه ی آبادی های اطراف جار زده بودند و به گوش همه رسانده بودند . البته برای گرفتن چنين فتوايی لازم بود از املاک خود ميزان الشريعه و همه ی اوقافی که نظارتش با او بود ، چشم پوشی کرد . و حسن آقا هم اين کار را کرده بود . و همين جورها شد که خبر کار قلندرها کم کم در قسمت بزرگی از مملکت پيچيد و عده ی زيادی از دهات ، مالک ها را بيرون کردند و هر روز از يک گوشه ی مملکت خبرهای تازه می رسيد درباره ی سربلند کردن قلندرها .

جان دلم که شما باشيد ؛ ديگر از آدم های ما ، مشهدی رمضان علاف بود که ديديم زنش از دستش آمده بود شکايت . چون از همان سربند آتش گرفتن بازار علاف ها ، نه تنها رفت بست نشست بلکه يک سره به لباس قلندری درآمد و داد پشت دستش نقش ترزين کوبيدند و شد مامور رساندن زغال و هيزم به کوره های تازه و نوساز ارگ که قلندرها هونگ ها را در آن ها آب می کردند و توی قالب های بزرگ ماسه ای توپ می ريختند . ديگر از آدم های قصه مان حکيم باشی بود که گرچه وضع زندگيش هيچ فرقی نکرده بود و همان محکمه باشی بود کر گرچه وضع زندگيش هيچ فرقی نکرده بود و همان محکمه ی سابق را داشت و همان جور روزی سی چهل تا مريض را می ديد ، هفته ای يک بار هم می رفت به اندرون ارگ و هرکدام از زن های حرم سرای قبله ی عالم را که مريض بودند ، معاينه می کرد و نسخه می داد . يعنی همان اول کار به پا درميانی ميرزا عبدالزکی ، خانلرخان فرستاده بود سراغ خان دايی و ازش خواسته بود که اين کار را در غياب حکيم باشی دربار ، که با اردو رفته بود ؛ به عهده بگيرد . او هم قبول کرده بود . و زندگی شهر همين جورها می گشت و قلندرها بی سرو صدا خودشان را برای مقابله با اردوی حکومت آماده می کردند و می کردند و می کردند تا آخر ماه دوم حکومت شان سی تا توپ دورزن داشتند ؛ و سه هزار و پانصد قبضه تفنگ ؛ و تير و کمان و نيزه و شمشير هم تا دلت بخواهد . و در همين روزها بود که از اردوی حکومتی خبر رسيد که در يکی از شهرهای گرم سرحدی اطراق کرده و قبله ی عالم همان جا را پايتخت ممالک محروسه اعلام کرده و سکه ی تازه زده و امام جمعه برای شهر معين کرده و حالا حالاها خيال برگشتن ندارد .

ماه سوم حکومت قلندرها درست برخورد به ماه قوس ، سرمای زمستان گذاشت پشتش و تا اهل آمدند بجنبند ، سه تا برف سنگين افتاد و بوران و يخ بندان شهر را که از سر و صدا انداخت هيچ چی ، راه ها را هم بست . و ديگر نه خبری از اردوی حکومت رسيد و نه آزوقه ای به شهر آمد . درست است که خيال موافق و مخالف ، تخت شد که حالا حالاها خبر از اردوی حکومت نمی شود ، و ناچار سوسه و تحريک مامورهای خفيه ی حکومت فروکش کرد ، اما درست اواخر ماه سوم بود که ظهر يک روز تو شهر چو افتاد که ده تا از توپ های قلندرساز ترکيده و سی تا قلندر توپچی را درب و داغون کرده و پنجاه تاشان شل و پل شده اند . حالا نگو فقط دو تا از توپ ها ترکيده و سه تا از قلندرها را کشته .

جانم برای شما بگويد ؛ رسم قلندرها اين بود که هر توپی را می ساختند ؛ می گذاشتند روی عراده و می بستند به دوتا قاطر قيران و از کوچه بازارهای شهر با بوق و کرنا و دهل می بردندش بيرون و کنار چاله ی خرکشی بزرگی که آن ور خندق بود امتحانش می کردند . وا ين خودش برای اهل شهر تماشايی بود. به خصوص برای بچه ها که جز قاپ بازی و جفتک چارکش ، سرگرمی ديگری نداشتند . اين بود که زن و مرد و بچه دنبال قافله ی توپچی ها راه می افتادند و دست زنان و شادی کنان می خواندند :

قربون برم خدارو

توپ قلندرا رو

توپ قلندرونه

خونه ی شا ويرونه .

و آن روزی که اين اتفاق افتاد ، قضيه از اين قرار بود که قلندرها پنج تا توپ را با هم برده بودند امتحان ، و همان جور که بچه ها آوازشان را دم می دادند و توپچی ها دهن توپ ها را با باروت پر کرده بودند و فتيله را آتش زده بودند ، تا بيايند خودشان را بکشند کنار که صدای عجيبی بلند شده بود و آواز بچه ها را خفه کرده بود و گرد و خاک به هوا رفته بود . و تا مردم بيايند بفهمند چه شد ، که قلندرهای شوشکه بسته ، ريخته بودند به طرف شان و شلاق زنان همه را تار و مار کرده بودند . اما ناله و فرياد قلندرهای توپچی ، که مجروح شده بودند ، تا دم دروازه ی شهر می آمد . تماشاچی ها که می تپيدند و تو شهر ، هرکدام شان به اولين نفری که رسيدند ، وحشت زده گفتند :

- می دانی چه طور شد؟ به چشم خودم ديدم که ده تاشان شل و پل شدند!

- نمی دانی ، نمی دانی ، هرکدام از توپ ها صد تکه شد !

- زکی ! ما را باش که دل مان را به چه خوش کرده بوديم .

- اما عجب صدايی ! روز بد نبينی ! نمی دانی چه خونی می آمد!

- دست يکی شان داشت رو هوا مثل مرغ پرواز می کرد .

و خبر که شايع شد ، ديگر مال همه شد و چون هرکسی درش حقی داشت ،دستی در آن برد و کم و زيادش کرد و از اين دهان به آن گوش و از آن زن به اين مرد... به هر صورت خبر ترکيدن توپ ها که تو شهر پيچيد ، مردم هول برشان داشت . تا حالا دل شان را به ارزانی و فراوانی خوش کرده بودند و به رفع زحمت داروغه و کلانتر و قراول و شبگرد ، و بعد هم هرکدام شان روزی چند بار توپ ها را می ديدند و دل شان قرص بود و به همان نسبت که برنج هونگ های خانه هاشان را در تن توپ ها احساس می کردند ؛ به همان نسبت هم يک جوری خودشان را صاحب آن ها می دانستند . و به همان نسبت که به توپ ها احساس مالکيت می کردند ، دل و جرات شان بيش تر بود . عينا همان جور که هر که پول طلای بيش تری نه کيسه ای داشت ، دل و جرات بيش تری داشت . اما حالا يکهو تق و توپ ها درآمده بود . و هرکسی حق داشت به توپ های سالم از امتحان درآمده هم شک کند . ناچار هرکسی به اين فکر افتاد که که اگر اردوی حکومت برگردد ، نکند خود او را مقصر بداند و بيخ خرش را بچسبند ؟ اين بود که باز مردم ساکت شدند و تو فکر رفتند و اشتهاشان را از دست دادند. عده ای ديگر گفتند مامورهای خفيه ی حکومت تو دستگاه قلندرها پا باز کرده اند . اما امر اين بود که زنبور کچی ها هونگ را سبک سنگين نکرده ، و عيار مس هر کدام را معين نکرده ، درهم و برهم آب شان می کردند و هول هول باهاشان توپ می ريختند .

باری ، اولين نتيجه هول و هراس اهل شهر اين شد که از فردا دم در دکان های نانوايی شلوغ شد . عين زمان قحطی . ترازودارها که تا روز پيش به هزار زحمت با هر پنج تا نان تازه يک نان بيات شب مانده هم به مشتری ها می دادند ، حالا ديگر فرصت سرخاراندن نداشتند . و ترازوداری و نان کشمينی که ور افتاد هيچ ، هنوز بار تغارها ور نيامده ، شاطرها خمير چونه می کردند و می زدند سينه ی تنور ؛ و هنوز پخته و برشته نشده ، درش می آوردند و می دادند دست مردمی که در دکان دو پشته ايستاده بودند و از سر و کول هم بالا می رفتند . عين همين بلبشو و و جنجال در دکان بقال ها و علاف ها و رزازها هم بود . و دو روز بعد از ترکيدن توپ ها ، ديگر هيچ بقال وچقالی نه بنشن داشت ، نه آزوقه . البته يک هفته که گذشت حرص و ولع مردم خوابيد و دوباره نانوايی ها خلوت شد و بقال ها جنس تازه از انبار های شهر تحويل گرفتند و نان رو منبر نانوايی ها ماند و بيات شد . اما ناراحتی مردم به جای خودش بود و عمله اکره ی حکومت هم تازه جاپا پيدا کرده بودند . اين بود که يک هفته بعد از ترکيدن توپ ها ، عصر يک روز برفی يک دسته ی پانصد نفری از زن های محله ی در کوشک که بيش ترشان اهل و عيال سربازها و قراول هايی بودند که با اردو از شهر رفته بودند ، راه افتادند و قرآن به سر آمدند دم در ارگ تا قلندرها را برای حفظ جان و ناموس حرمسرای قبله ی عالم قسم بدهند . به تراب ترکش دوز که نمی شد خبر داد ، چون از سربند ترکيدن توپ ها ، چله نشسته بود و جز يکی دو نفر از محارم کسی نمی توانست برود سراغش . ناچار قلندرها دست به دامن آميرزا عبدالزکی شدند که عصرها تو ارگ می پلکيد . ميرزا هم رفت خانلرخان را با من بميرم تو بميری از توی اندرون کشيد بيرون که يک ساعت تمام برای زن ها منبر رفت و آخر سر هم روزهای دوشنبه ی هر هفته را برای ملاقات زن های شهر با قوم و خويش های خودشان که توی حرمسرا داشتند ، قرار گذاشت و سر و صدا خوابيد . اما چه خوابيدنی که سه تا بچه ی شير خواره ی همان روز زير دست و پا له شدند و فرداش هم بيست تا از مردها زن های خودشان را سه طلاقه کردند . و ميرزااسدالله و همکارهاش هنوز از شر اين طلاق و طلاق کشی خلاص نشده بودند که صبح يک روز ابری ، دويست نفر از طلاب مدارس شهر با تحت الحنک های آويزان و سينه های چاک «وامصيبتا» و «واعلما» کشان ريختند توی تکيه ی پالان دوزها . خدايا باز ديگر چه خبر شده ؟ که قلندرها به زحمت ساکت شان کردند و پنج نفر از ريش سفيدها و سردمدارهاشان را دست چين کردند و بردند توی شبستان. پيرترين آن ها که عمامه ی سياه داشت و ريش سفيد ، هنوز ننشسته فرياد کشيد :

- با اين زنديق ها که نمی شود حرف زد ، آقا جان ! اما شما که هر کدام تان يک عمر نان علم را خورده ايد لابد می دانيد «فسيعلم الذين ظلموا...» يعنی چه ؟ بله آقاجان ؟

ميرزااسدالله نگاهی به همکارش کرد که همه سرهاشان را انداخته بودند پايين ، و انگار نه انگار که اتفاقی افتاده ، گفت :

- معنی ظاهر آيه را با مختصری صرف و نحو می شود دانست . تفسير هم کار بنده نيست . اما اگر تهديد می فرماييد ، ما طرف شما نيستيم .

بعد يکی از همکارهای ميرزااسدالله جراتی پيدا کرده بود ، گفت :

- درين محضر تا کنون خيانتی به جان و مال وناموس و معتقدات اهل شهر نشده .

بعد يکی از طلاب درآمد که :

- چه فايده ؟ که به حرف آدم گوش می کند ؟

ميرزا اسدالله گفت :

- اگر دعوای شعری يا عرفی است ما همه در خدمت حاضريم .

همان پيرمرد اولی گفت :

- آقا جان جيره ی طلاب مدارس را يک هفته است بريده اند . به متولی وقف رجوع کرده ايم ، می گويد از من خلع يد کرده اند . اين حضرات هم که از کلمه ی حق خبر ندارند ، آقا جان ! شما که حافظ بيضه ی اسلاميد و برجای حاکم شرع نشسته ايد ، بايد تکليف ما را معين کنيد . دارند حوزه ی اسلام را ضعيف می کنند .

ميرزا اسدالله رو کرد به يکی از سه نفر همکارش که در لباس طلاب بود و پرسيد :

- می دانيد متولی اوقاف مدارس علميه کيست ؟

- ميزان الشريعه.

اين اسم در آن واحد از دهان دو سه نفر درآمد . ميرزا اسدالله سری تکان داد و گفت :

- کی و چه جور از ايشان خلع يد کرده اند ؟ تا آن جا که من می دانم خلع يد نشده .

يکی از طلاب گفت :

- به هر صورت اين را شما بهتر بايد بدانيد آميرزا . آن چه ما می دانيم اين است که جيره ی طلاب بريده شده .

ميرزااسدالله فکری کرد و گفت :

- من که گمان نمی کنم اين طور باشد . بايد تحقيق کنم و تا نتيجه ی تحقيق معلوم بشود ما به عهده می گيريم که جيره ی آقايان را از خزانه ی ارگ بدهند .

يکی از طلاب گفت :

- اگر خزانه ای وجود داشته باشد . که حتما غصبی است . حتما در تصرف عدوانی اين حضرات است .

يکی ديگر از همکارهای ميرزا اسدالله در جواب گفت :

- شما که هر کدام چهل پنجاه سال است داريد نان اسلام را می خوريد ، حالا ديگر لابد بلديد که مال غصببی را حلال کنيد . و تازه مگر از اکل ميته بدتر است ؟

يکی ديگر از همکارهای ميرزااسدالله که لباس ملايی نداشت ، گفت :

- راستی تا کی می خواهيد طلبه باشيد ؟ ماشاءالله هرکدام پدر ما هستند . چرا نمی رويد به داد مردم برسيد ؟

ميرزااسدالله گفت :

شما واقعا معتقديد که آن چه اين حضرات در اختيار دارند ، مشکوک تر از اموالی است که در اختيار حکومت بود ؟ در تمام اين مدت يک عباسی به زور از کسی گرفته نشده . و يک چارپا به بيگاری نرفته . همان سيد پيرمرد اولی با صدای لرزان گفت :

- بسيار خوب آقا جان ! پذيرفته ايم . اما مساله ی اساسی اين جاست که با اين تکيه ها و محافل مخفی و قلندربازی ها ، الان سه چهار ماه است از سر هيچ منبری کلمه ی حق به گوش مردم نرسيد ه . نمی گذارند مردم به حرف ما گوش بدهند . يکی از طلاب دنبال کرد که :

- تمام مساجد شده بيغوله . همه ی منبرها خالی مانده . فردا جواب پيغمبر را چه می دهيد ؟

ميرزااسدالله گفت :

- اين ديگر از عهده ی ما خارج است . بعد هم تا وقتی شما به گوشه ی مدرسه قناعت کرده ايد ، چه انتظاری داريد که مردم بيايند به حرف تان گوش بدهند ؟ ما آن قدرش را می دانيم که حرف حق را که لازم نيست تو بوق و کرنا زد ...

که يکی طلاب پريد وسط حرف ميرزا و گفت :

- البته به خصوص وقتی که همه ی بوق و کرناها در اختيار عمله ی شيطان است .

همان همکار ميرزا اسدالله که لباس آخوندها را داشت ، گفت :

- ببينم ، يعنی ما اين جا عمله ی شيطانيم .

- بلکه بدتر ، عمله ی بی مزد و منت شيطان .

اين را معلوم نشد کدام يک از طلاب گفت که به شنيدنش سر و صدای همکارهای ميرزا اسدالله درآمد و همه خون به صورت آورده ، اعتراض کردند و نمايندگان طلاب که هوا را پس ديدند ، به همان چه گير آورده بودند ، قناعت کردند و بلند شدند و همه ی جماعت را از توی تکيه با خودشان بردند .

جان دلم که شما باشيد ، وضع شهر همين جورها بود و مامورهای خفيه ی حکومت هر روز دردسر تازه ای می تراشيدند و مردم هر که از سربند ترکيدن توپ ها توی دل شان خالی شده بود با شنيدن خبر هرکدام ازين دردسرهای تازه ، که تا به گوش کسی برسد يک کلاغ و چهل کلاغ می شد ؛ بيش تر می ترسيدند . و به هر صورت چهله ی بزرگ داشت تمام می شد و آخر ماه چهارم حکومت قلندرها بود که يک روز جمعه حسن آقا ، پسر حاج ممرضا ، ميرزا بنويس های ما را با اهل و عيال شان به ناهار دعوت کرد . در همان خانه ای که نزديک راسته ی علاف ها بود و ما يک بار ميرزااسدالله را برای سر و گوش آب دادن تا پشت در بسته اش برديم و برگردانديم . ميرزابنويس های ما که ديگر جمعه و شنبه سرشان نمی شد و مدام مشغول کار بودند و به اين زوديها پيداشان نمی شد . اما نزديکی  های ظهر بود که درخشنده خانم و زرين تاج خانم با حميد و حميده سر رسيدند .

خانه ی درندشتی بود و درش باز بود و از هشتی و از هشتی که به طويله راه داشت ، گذاشتند و بعد حياط بيرونی بود که زن ها باهاش کاری نداشتند و رفتند توی اندرونی که تازه برای خودش آبدارخانه ی عليحده داشت و حمام عليحده و حتی زورخانه . و از هر اتاقی زن ها می آمدند بيرون و می رفتند تو . و بچه های قد و نيم قد گلوله ی برف بازی شان را ول کرده بودند و ايستاده بودند به تماشای تازه واردها . مهمان ها همان  جور که سلانه سلانه می آمدند و نمی دانستند تو کدام اتاق بروند .درخشنده خانم گفت :

- ماشاءالله خواهر . اين همه زن و بچه توی اين خانه چه کار می کنند ؟

زرين تاج خانم که دوش به دوش درخشنده خانم می آمد ، گفت :

- کجاش را ديده ای خواهر ؟ خانه ی حاج ممرضای مرحوم خانه که نبود ؛ خانقاه بود . يک کاروان سرا آدم داشت . هر جور آدمی می آمد توش ، هفته به هفته و ماه به ماه لنگر می انداخت .

درخشنده  خانم گفت :

- از کجا نان شان را می داد ؟ حتی خانلرخان هم همچه بروبيايی نداشت . تو خانه ی هيچ کدام از اعيان اين خبرها نبود .

زرين تاج خانم گفت :

- ای خواهر ! اعيان جماعت ، جانش به نانش بسته . حاج ممرضا بی خودی که حاج ممرضا نشد . تازه اين رفت و آمد ر که می بينی نصف شده . از وقتی کار قلندرها سکه کرده ، يک قلم همه ی مردها رفته اند توی ارگ و قراول خانه ها ...

اين جای صحبت بودند که مادر و خواهر حسن آقا رسيدند و سلام و احوال پرسی کردند و بچه ها را فرستادند گلوله برف بازی و خانم ها رفتند توی پنجدری بزرگ که پرده های مخمل و ماهوت پشت درهاش آويزان بود و يک کرسی بزرگ بالای اتاق گذاشته بودند با روکرسی ترمه و مخده های طاق و جفت . مهمان ها چادرشان را که عوض کردند و نشستند ، درخشنده خانم رو کرد به مادر حسن آقا که چارقد سفيدی بسته بود و زير گلوش يک سنجاق زمرد بزرگ زده بود ؛ و گفت :

- خدا ان شاء الله سايه ی آقايان را از سر شما کم نکند . هرچه هم خاک آن مرحوم است عمر شما باشد . اما اين در خانه ی باز و اين روزگار وانفسا؟...

و بقيه ی حرفش را خورد . چون مادر حسن آقا از آن پيرزن ها بود که وقتی توی چشم آدم نگاه می کنند ، زبان آدم بند می آيد . مادر حسن آقا برای اين که به روی خودش نياورده باشد ، گفت :

- خدا سايه ی شخص واحد را از سر همه ی ما کم نکند . آن خدا بيامرز جانش را در اين راه گذاشت . جان من که قابلی ندارد . گفتم بگذار مالش را درين راه خرج کنم .

زرين تاج خانم پادرميانی کرد و گفت :

- ان شاءالله که نور از قبرش ببارد . اما می دانيد خانم جان ! راستش درخشنده خانم بدش نيامده ، اگر اجازه بدهيد بيايد دو سه تا دار قالی تو اين خانه بزند و اين همه زن و بچه را بنشاند هنری ياد بگيرند . آخر خانم جان  ! زندگی که همه اش خور و خواب نيست . هم ثواب دارد ، هم هنری ياد می گيرند  و دعاش را می کنند به جان شما و آقازاده ها . شما که ماشاءالله خودتان صدتا مرد را استاديد و می دانيد که هر سرمايه ای را اگر از اصلش بخوری ، آخرش ته می کشد . درست است که خانه ی آن خدابيامرز هميشه يک خانقاه بود ، اما چه عجب دارد که مردم حالا از قبل اين خانقاه هم نان بخورند ، هم هنری ياد بگيرند ...

و خانم های مهمان و ميزبان اين جوری داشتند با هم قرار و مدار می گذاشتند که ميرزابنويس های ما با حسن آقا . خسته و هلاک از کار روزانه برگشتند و تپيدند زير کرسی و مثل اين که دنباله ی حرف توی راه خودشان را گرفته باشند ، حسن آقا گفت :

- نه . گناه فقط از سرما و يخ بندان نيست . به شخص واحد خبر رسيده که سر و کله ی مباشرها کم کم دارد پيدا می شود . دارند به اهل آبادی ها وعده وعيد می دهند که بزنند زير قول و قرارشان . همه ی اين قحطی  مصنوعی از اين جاست . ميرزاعبدالزکی گفت :

- بايد هم اين طور باشد ، جانم . من از آن روز اول ، بهتان گفتم جانم ، که از هرآبادی هرچه می توانيد يکهو بار کنيد و بياوريد . آدم بايد برش داشته باشد ، جانم .

حسن آقا گفت :

- خودت می دانی که نمی توانستيم . اسب و استر که نداشتيم . نمی خواستيم هم چارپای مردم را بيگاری ببريم . آن وقت فرق ما و حکومت چه بود ؟

ميرزاعبدالزکی گفت :

- ده همين جانماز آب کشيدن هاست جانم ، که کار را خراب می کند .

ميرزااسدالله گفت :

- نه ، آقا سيد ! تو يک هم چو بلبشويی تو اگر خودت هم مامور بودی بيش تر از اين ها چيزی گير نمی آوردی . مردم حق داشتند آن روزها وحشت زده باشند و همه چيز را قايم کنند .

حسن آقا گفت:

- خوب آقا ! حالا خيال می کنی آزوقه ی تمام انبارهای شهر برای چه مدت کافی است ؟

ميرزاعبدالزکی گفت :

تقريبا برای دو ماه. تا اوايل بهار ، جانم . آن وقت هم کشت بهار سبز کرده و مردم وحشت شان ريخته ديگر جانم .

ميرزااسدالله گفت :

- اما حالا که نريخته . آدم وحشت زده ناچار هول می زند . پدرم ، خدا بيامرز . می گفت ترس عين مرض است . منتها مرضی که نه می کشد ، نه لاغر می کند بلکه حرص می آورد . آخر پدرم سه تا قحطی ديده بود . و می گفت آدمی که از قحطی وحشت دارد دو برابر روزهای فراوانی دست و پا می کند . و حتی دوبرابر می خورد . فکر اين چيزها را کرده ای ، آقا سيد ؟

ميرزا عبدالزکی گفت :

- ببينم جانم ، کدام تان اين اوضاع را پيش بينی می کرديد ؟ اصلا از وقتی که املاک ميزان الشريعه را معاف کرديد و موقوفات مسجد جامع را بخشيديد ، کار خراب شد ، جانم . حالا ديگر خبر به همه ی دهات رسيد ه و ديگر کسی زير بار نمی رود . قبض رسيد و پته مان را هم ديگر قبول نمی کنند ، جانم . پول نقد می خواهند . داريد ؟

حسن آقا گفت :

- شايد تهيه کنيم . اما غافلی که همان يک فتوای ميزان الشريعه چه قدر به دردمان خورد ؟ غير از اين هم چه می کرديم ؟ تبعيدش می کرديم ؟ که بدتر بود. می رفت و تحريک را از بيرون شروع می کرد . حالا دست کم زير نظر خودمان است .

ميرزا اسدالله گفت:

- يعنی حالا ساکت نشسته ؟ من حتم دارم قضيه ی طلاب ، آخرين دسته گلش نيست . لابد فردا پيرزن ها و يتيم های شهر را راه می اندازد.

حسن آقا گفت :

- ترتيبش را داده ايم ، اگر باز هم از اين کلک ها زد ، همان پيرزن ها و يتيم ها را راه می اندازيم و می فرستيم سراغ انبارهای مخفی خودش و آبرويش را می ريزيم .آخر تا يک حدی می شود از خشونت خودداری کرد .

ميرزا اسدالله گفت :

- خيال می کنيد اين تهديدها به خرجش می رود ؟ يک شبه موجودی همه ی انبارهايش را پخش می کند . ميان بازاری هايی که شريک احتکارش هستند .

حسن آقا گفت :

- فايده ندارد . بيش تر حمال های شهر ، اهل حق اند . فوری خبردار می شويم.

ميرزاعبدالزکی گفت :

- جانم ، من اصلا نمی فهمم . اين همه حرف و سخن برای چه ؟ اگر برای پيش بينی آزوقه ی شهر است که الان تمام انبارها پر است . اصلا توی مردم بی خودی چو افتاده ، جانم . آخر در همان حدودی که اردوی حکومت از شهر رفته اهل حق به شهر پناه آورده اند .

ميرزا اسدالله گفت :

- ببين آقا سيد . کار آزوقه ی يک شهر را نمی شود به حدس و تخمين واگذاشت .

حسن آقا گفت :

- به هر صورت دستم به دامنت آقا . من که ديگر جرات ندارم با شخص واحد از اين قضيه حرف بزنم . از سربند ترکيدن توپ ها ، چله نشسته و هيچ کس را به خودش راه نمی دهد .

ميرزا اسدالله گفت :

- اين که نشد . چله نشستن چه دردی را دوا می کند ؟ بايد فرستاد دنبال چهار تا مسگر قابل و ديد حساب کار از کجا خراب است . از صدر تا ذيل مملکت گير چله نشينی و فال گيری اند . چه آن ها ، چه شما. چه طور است آقا سيد تو هم برای تامين آزوقه ی شهر يک چله بگيری ، هان ؟

حسن آقا گفت :

- شوخی را بگذار کنار ميرزا . هيچ حوصله ندارم .

ميرزا اسدالله گفت :

- آن ها هم ساعت ديدند و چله نشستند و رصد کردند ، شما هم چله می نشينيد . آن ها هم ميدان را خالی کردند و رفتند و حالا به انتظار نشسته اند تا قضايا خود به خود به کام شان بگردد و برگردند . شما هم آن قدر نشستيد و انتظار کشيديد تا اردوی حکومت از شهر رفت و آن وقت دست برآورديد . و حالا هم باز به انتظار نشسته ايد که ايلچی سنی ها از راه برسد و به جای حکومت با شما معامله کند . هيچ وقت نشد که کسی صاف تو سينه ی وقايع بايستد . حتی شما که اين همه دعوی داريد ، فرصت طلبيد .

ميرزا عبدالزکی گفت :

- پس جانم ، به عقيده ی تو چه بايد کرد ؟

ميرزا اسدالله از سرکلافگی گفت :

- هی از من نپرسيد پس حالا چه بايد کرد ؟ من چه می دانم ، چرا نمی رويد از رهبران قوم بپرسيد که تا خبری می شود ، فرار می کنند يا می روند چله می نشينند ؟ هربچه ای می داند که هر کاری راهی دارد . مثلا همين قضيه ی آزوقه . از فردا همه ی اهل حق را راه بيندازيد توی شهر و سرشماری کنيد . از همه ی انبارهای آزوقه صورت برداريد . حتی روی کاغذ بياوريد که چند تا محتکر هست . اين که ديگر عزا ندارد . حسن آقا گفت :

- آن وقت تو حاضری پای مصادره ی اموال محتکرها را امضا کنی ؟

ميرزا اسدالله گفت :

- يعنی چه ؟ می خواهی مرا وادار کنی حکم بدهم ؟ ديگر احتياجی به حکم من نيست . خودت که بلدی مردم را بريزی در انبار فلان محتکر .

حسن آقا گفت :

- خواستم حاليت بشود که حکومت کار ساده ای نيست .

ميرزااسدالله گفت :

- اين را من روز اول می گفتم . همين جوری هوس حکومت به سرتان زده و حالا توش درمانده ايد . بی هيچ نقشه . و همين است که من فرقی ميان اين حکومت و آن حکومت نمی بينم . ما اصلا زندگی بشری نمی کنيم . زندگی ما ، زندگی نباتی است . درست مثل يک درخت . زمستان که آمد و برگ و بارش ريخت ، می نشيند به انتظار بهار ، تا برگ دربياورد. بعد به انتظار تابستان ، تا ميوه بدهد . بعد به انتظار باران ، بعد به انتظار کود ، و همين جور ... همه اش به انتظار تحولات طبيعی ، تحولات از خارج . آن ها اين جور بودند . شما هم اين جوريد . غافل از اين که اگر همه اش به انتظار تحولات خارجی بمانی ، يک دفعه سيل می آيد . يا يکهو باد گرم می گيرد ، با يک مرتبه خشک سالی می شود ...

ميرزا عبدالزکی حرف ميرزا اسدالله را بريد و گفت :

- جانم ، باز دور برداشته ای ! پس اين همه توپ که می ريزند ، آمادگی نيست؟

ميرزا اسدالله گفت :

- چرا هست ، اما آمادگی برای کشتار است . يعنی برای مرگ ، نه برای زندگی . و اين حضرات قرار بود امکان بيش تری برای زندگی به مردم بدهند . و حالا که درمانده اند ، سرکرده شان رفته چله نشسته . چرا ؟ چون انتظار اين تحريکات را نداشته اند يعنی آماده ی برخورد با تحولات خارجی نبوده اند . عين درخت . اين چله نشينی کار آن هايی است که خيال می کنند تحولات خارجی يا رحمت الهی است يا بلای آسمانی . و اين درست رسم ابتدای خلقت است .

حسن آقا گفت :

- ميرزا ! تو فقط بلدی کنار بشنينی.

ميرزا اسدالله گفت :

اين کنار گود است ؟ من که از حکم کردن وحشت داشتم و از قضاوت کردن ؛ حالا مجبورم روزی صدبار قضاوت کنم . و تازه تو می خواهی حکم به مصادره ی اموال مردم هم بدهم .

حسن آقا گفت :

- پس می گويی همه ی مردم شهر گرسنگی بميرند تا محتکرها کارشان را بکنند ؟

ميرزا اسدالله گفت :

- اگر همه ی مردم شهر بميرند تا محتکر نمی تواند آزوقه اش را دولاپهنا بفروشد . بحث در اين است که چه کنيم تا هم مردم راحت باشند ، هم کسی احتياجی به احتکار پيدا نکنند . و اين کاری است که نقشه می خواهد . همه ی آن هايی که حکومت را به خون مردم آلودند ، عين همين گرفتاری ها را داشتند . يعنی فلان ککس يا فلان واقعه براشان مخالف يا ناجور از آب در می آمد ، آن وقت مثل شما وحشت شان می گرفت . بعد چه کنيم ، چه نکنيم ؟ مثل هر آدم ترسيده ای مقالبه کنيم . و چه جوری ؟ فلان مال را مصادره کنيم ، فلان کس را سر به نيست کنيم ، و فلان واقعه را بکوبيم . غافل از اين که ريشه هنوز در آب است . و احتکار را که کوبيدی ، يک دردسر تازه پيدا می شود . بايد ديد اصلا فلانی چرا احتکار می کند ؟

حسن آقا گفت :

- ببينم ، فرصت اين کارها بود ؟

ميرزا اسدالله گفت :

- من که از اول گفتم داريد سنگ بی خودی به شکم می زنيد ، می دانستم که اگر حاکم شدی ديگر نمی توانی جانماز آب بکشی . می دانستم که ناچاری چشمت را ببندی و حکم کنی و خون بريزی و وحشت در دل ها ايجاد کنی و بترسانی تا خودت نترسی . من که از اول با هر نوع حکومتی مخالف بودم . من که گفتم هرکاری از کارهای دنيا اگر کدخدا منشانه حل شد ، شده . وگرنه تا روز قيامت هم حل نمی شود . اين است که نطفه ی هر حکومتی در دوره ی حکومت قبلی بسته می شود...

و ميرزا اسدالله داشت همين جور داد سخن می داد که ناهار آوردند . دم پختکی که در هر کف گيرش يک تکه قرمه ی سياه چغر گم شده بود . با نان زمخت و مغز گردوی کوبيده و پنير خيکی . ناچار بحث تمام شد و حسن آقا عذر خواست که گوش گير نياورده اند و ميرزااسدالله گفت که اين روزها ، روز عذرخواهی نيست و بعد قرار را بر سرشماری شهر گذاشتند و از فردا ميرزا عبدالزکی با تمام ميرزا بنويس هايی که در اختيار داشت ، راه افتاد به سرشماری و جيره بندی شهر . اول از همه برای حرمسرای ارگ جيره معين کردند که چه سر و صدايی راه افتاد و چه شيون و وايلايی ! بعد برای طلاب مدارس ؛ و بعد برای خود قلندرها که مدتی بود به ناز و نعمت رسيده بودند و بدجوری بريز و بپاش می کردند .

روز دوم سرشماری ميان مردم چو افتاد که اين سرشماری ظاهر سازی است و قلندرها دارند زير جلکی خودشان را آماده ی سربازی می کنند . و با اين حساب که کسی از احتياط ضرر نديده ، ا هل شهر جوان هاشان را مخفی کردند و اصلا اسم شان را صورت ندادند و باهزار قسم و آيه گفتند که مدت ها پيش با اردو رفته اند يا مرده اند .

و ميرزا عبدالزکی و همکارهايش همين جور يکی تو سرخودشان می زدند و دو تا سردفتر دستک ها ، که شايد با حدس و تخمين عده ی واقعی اهالی را پيش بينی کنند که علاوه بر قحطی گوشت ، قحط زغال و هيزم و علوفه شد . وسط سرمای زمستان و برف تا پشت در خانه ها ، و فصل سياه گوشت ، آن وقت نه هيچ کدام از علاف ها يک مثقال زغال و هيزم و علوفه داشتند و نه هيچ کدام از قصاب ها جرات می کردند در دکان شان را باز کنند . هرچه هيزم و زغال می رسيد ، يک سر می رفت پای کوره های ارگ . اهالی دهات هم که از مدت ها پيش در معامله ی با قلندرها دودل شده بودند . ناچار هر کسی خری يا اسبی داشت ، سربريد و تو خانه قرمه اش کرد و تپاند توی خيک . چون مردمی که برای نان و گوشت خودشان درمانده بودند ، ديگر حوصله نداشتند فکر علوفه ی خر لنگ خانواده باشند . اين شد که بيش تر طويله های سرخانه خالی شد و اصلا راويان اخبار معتقدند که از همان سربند ، طويله نگه داشتن سرخانه از رسم افتاد و خانه ها جادارتر شد .

جان دلم که شما باشيد ؛ همين جور پشت سر هم اتفاقات بد افتاد و افتاد و افتاد و مردم هر روز کمرشان را تنگ تر بستند و بعد نوميد تر و کلافه تر شدند و شدند و شدند تا اواخر ماه پنجم حکومت قلندرها ، باز يک روز صبح همه ی اهالی ، زن و مرد ، از خانه هاشان ريختند بيرون . عين مورچه هايی که آب تو لانه شان افتاده باشد و خطر را احساس کرده باشند . هراسان و وحشت زده ، اول تک تک ، بعد دسته دسته و محله به محله ، از خانه ها درآمدند و افتادند دنبال هم . بعد چه کنيم و چه نکنيم ؟ دست شان به جايی که نمی رسيد ؛ از قلندرها هم که هنوز بدی نديده بودند ؛ ناچار هجوم بردند به سمت توتستان های وقفی اطراف شهر. و درخت های بی برگ و بار را که تا کمرشان توی برف مانده بود به ضرب تير و اره و کلنگ کندند و تکه تکه کردند و آوردند به خانه هاشان . اما بدی کار اين بود که ، باز هم به تحريک مامورهای خفيه ی حکومت که روز به روز بيش تر و پرو بال درمی آوردند ، تو همان هير و وير ، دو تا از قلندرها کشته شدند . چرا که نخواسته بودند با مردم همراهی کنند يا تبرزين هاشان را به کسی قرض بدهند . يا متلکی به کسی گفته بودند يا جلوگيری از کاری کرده بودند . و به محض اين که خبر به ارگ و تکيه رسيد ، قلندرها همه مسلح و عصبانی ريختند تو شهر و باز اوضاع برگشت به صورت اول . يک طرف مردم و يک طرف قلندرها . عين قراول ها و گشتی ها و شبگردهای حکومت که مردم ازشان واهمه می کردند و خودشان را کنار می کشيدند .

واز اين به بعد ديگر هيچ کس جرات نمی کرد تنها و بی سلاح از خانه دربيايد . نه مردم ف نه قلندرها . که تا حالا شدت عملی از خود نشان نداده بودند ، کم کم دست برآوردند . اول به کتک زدن مردمی که جلوی در دکان های نانوايی شلوغ می کردند ، بعد با پس گردنی زدن به آنهايی که به ديوان قضا احضار می شدند . تا کار رسيد به آنجا که سه تا از محتکرهای شهر را بی اجازه ی ميرزااسدالله و همکاريش ، صبح يک روز آفتابی و سوزدار ، جلوی در انبارهای مخفی شان دار زدند .

جان دلم که شما باشيد  ؛ همچه که خبر دارزدن آن سه نفر بازاری تو شهر پيچيد ، بازار بسته شد و چو افتاد که ديگر هيچ کدام از تجار اجناس قلندرساز را نمی خرند و هيچ صرافی پته و حواله و برات شان ، را قبول نمی کند . درست است که روز بعد روسای بازار رفتند به ارگ و قول دادند به شرطی که جنازه ها فوری از بالای دار بيايد پايين و دفن بشود بازار را باز کنند ؛ و همين کار را هم کردند و جنازه های يخ کرده و چوب شده را از قلندرها گرفتند و با سلام و صلواتی که داد و هوار مامورهای خفيه ی حکومت صدبرابرش می کرد ، رساندند به قبرستان ، اما ديگر کار از کار گذشته بود و اهل شهر و قلندرها تو روی هم ايستاده بودند که ايستاده بودند .

بدی کار اين بود که درست وقتی جنازه ها را با علم و کتل و عماری به طرف قبرستان می برند ، ايلچی سنی ها با قراول و يساول رسيد پشت دروازه و قلندرها هرچه خواستند سر و ته کار را به هم بياورند ، نتوانستند . صف دراز تشييع کننده ها چنان کند حرکت می کرد ؛ و صدای لااله الا الله و الله خدای کريم ، چنان به فلک می رفت ، و سوز سرما پشت دروازه ی شهر به قدری بود که هيچ چاره نداشت ، و ايلچی سنی ها سينه سينه ی جمعيت تشييع کننده شد که داشت از شهر می رفت بيرون به سمت قبرستان .

درست است که با دارزدن آن سه نفر بازاری ، محتکرهای ديگر حساب کار خودشان را کردند ؛ و دست کم آن قدر بود که در سه تا انبار بزرگ آزوقه ، رو به مردم باز شد و اهل شهر به نوايی رسيدند و وحشت از قحطی کم تر شد ؛ اما آب رفته ديگر به جو باز نمی گشت . قلندرها و مردم شهر ديگر توروی هم ايستاده بودند . و مامورهای خفيه هم به اين اختلاف دامن می زدند . و درست است که راويان اخبار توی آن شلوغی و جنجال ، فرصت سرخاراندن نداشتند و اصلا نتوانستند از حرف و سخن ايلچی سنی ها با تراب ترکش دوز سردربياورند ، اما از مظنه ی دهن حسن آقا که فردای همان روز ميرزا اسدالله رفت سراغش به گله گذاری ، می شود حدس زد که ايلچی سنی ها و تراب ترکش دوز زياد هم گل نگفته اند و گل نشنفته اند .

اما گله گذاری ميرزا اسدالله ازين قرار بود که فردای دارزدن محتکرها ، به هزار زحمت حسن آقا را پيدا کرد و بردش گوشه ی يکی از تکيه ها ، و همان جوری سرپا بهش گفت :

- ديدی رفيق ! عاقبت دست تان به خون هم آلوده شد .

و حسن آقا عصبانی و از جا دررفته ، درآمد که :

- تو هم سرزنش می کنی ؟ ما از بيش تر اصول مان گذشتيم تا خون نکنيم . يادت هست قضيه ی زن ها؟ يا قضيه ی طلاب مدارس ؟ يا معاف کردن املاک ميزان الشريعه ؟ اما هنوز آن دو تا قلندر خشک نشده .

و ميرزا اسدالله گفت :

- پس انتقام گرفتند ، هان ؟

و حسن آقا گفت :

- همچه حساب کن .شخص واحد دستورش را که داد ، غش کرد .

و ميرزااسدالله  گفت :

- و لابد ايلچی سنی ها کاهگل گرفت زير دماغش ؟

و حسن آقا که ديگر از کوره دررفته بود ، گفت :

- ببين ميرزا ! وقتی تو به اين لحن صحبت می کنی ، ديگر از ايلچی سنی ها چه انتظاری داری ؟ ميزان الشريعه و خانلرخان و تمام مامورهای خفيه شهر دست به کارند و دم به دم مردم را تحريک می کنند . تو هم که اين جور حرف می زنی . ديگر گور پدر ايلچی هم کرده .

و همين جوری بود که راويان اخبار فهميدند که از ايلچی سنی ها هم آبی گرم نشده . چون همان روزها چو افتاد که قبله ی عالم با خود دولت سنی ها کنار آمده و يک تکه از مملکت را داده و چهارصد تا توپ دورزن گرفته و سرما که شکست به طرف شهر حرکت می کند .

باری ، ايلچی که برگشت هيچ چی ، بازار شهر هم باز شد ؛ اما صراف ها انگار شدند ، يک تکه نان و از گلوی سگ های ولگرد شهر رفتند پايين . نه تنها دکان هاشان باز نشد ، بلکه خودشان هم غيب شان زد . البته خوبی کار قلندرها اين بود که زياد هم به پول احتياجی نداشتند . و جز در اوايل کار ، آن هم برای خريد هونگ برنجی ها پولی لازم نبود بدهند. نه مزدی به قلندرها می دادند و نه برای خريد از بازار ، محتاج پول بودند و همين که جنس به جنس با بازار معامله می کردند ، کافی بود . اما از وقتی دهاتی ها برات و حواله ی قلندرها را تکول کردند و در مقابلش گندم و جو و حشم ندادند ، کار سخت شد ؛ و حالا که ديگر صراف ها هم سر به نيست شده بودند . چه کنيم ، چه نکنيم ؟ دو روز و سه روز و يک هفته ، تا پانزده روز صبر کردند . باز هم خبری از صراف ها نشد . از آن طرف انبارهای شهر يکی يکی دارد خالی می شود و بايد فکری کرد و سراغ هر کدام از صراف ها هم که می رفتی يا سينه پهلو کرده بود و زمين گير شده بود يا سفر رفته بود . عاقبت سر روز شانزدهم ، قلندرهای تفنگ به کول ريختند . در دکان يکی يکی صراف ها را شکستند و صندوق ها و مجری هاشان را خرد کردند و چون چيزی گير نياوردند ريختند به خانه هاشان و هفتادنفرشان را کت وکول بسته ، تحويل دوستاق خانه دادند . و برای هرکدام شان دوهزار سکه ی طلا غرامت معين کردند . اقبال قلندرها بلند بود که خود بازاری ها هم دل خوشی از هيچ کدام از اين صراف ها نداشتند . چرا که هرکدام شان از راه نزول خواری به آلاف و الوف رسيده بودند و اصلا طرف بغض و حسد بازاری ها هم بودند . و درست است که اين جوری سرو صدايی از بازار درنيامد و اوضاع شهر مدتی آرام بود ، اما حيف که قلندرها مجبور بودند از نو درو پيکر دوستاق خانه ی شهر را مرمت کنند ، يعنی همان در و ديوارهايی که خودشان خراب کرده بودند ، و قدم به قدم در راهی بروند که برای حکومت به يک هم جو شهری بايد رفت . يعنی از فردا به دروازه ها عوارض بستند . رفت و آمد مردم را زير نظر گرفتند ، بردرآمد می خانه ها و شيرک خانه ها ماليات گذاشتند ، جيره ی طلاب مدارس و اندرون ارگ را نصف کردند و همين طور جيره ی جذامی خانه و ديوار خانه ی شهر را . و کار به اين جا کشيد باز مامورهای خفيه افتادند وسط مردم وچو انداختند که «مردم ! چه نشسته ايد ، قلندرها برای صرفه جويی در آزوقه می خواهند همه ی جذامی ها و ديوانه ها را بيرون کنند و بريزند تو شهر . » و مردم که ديگر به کوچ ترين خبری تحريک می شدند ، يک روز غروب به سرکردگی مامورهای خفيه باز ريختند بيرون و باهای و هوی تمام و چه کنيم و چه نکنيم ؟ که تو آن شلوغی معلوم نشد از دهن کدام شان دررفت که « بريم جذامی خانه را آتش بزنيم !» که مردم هردودکشان کج کردند ، به طرف جذامی خانه . و همين جور داشتند تو کوچه ها دنبال مشعل می گشتند و می رفتند ، حکيم باشی ، خان دايی  ميرزااسدالله عصازنان و عرق ريزان رسيد به تکيه ی پالان دوزها . چون قضيه مربوط به کار او بود ، زودتر از همه خبردار شده بود و محکمه اش را تعطيل کرده بود و راه افتاده بود .

ميرزااسدالله و همکارهاش هنوز گرفتار جيغ و داد ورثه ی آن سه محتکری بودند که بالای دار مرده بودند ، که خان دايی وارد شبستان شد .

- پسره ی احمق ! اوباش شهر دارند می روند جذامی خانه را آتش بزنند و تو همين جور سرگرم ارث و ميراثی ؟ ده ! به گور پدر هر چه وارث و موروث است ! يا نمی رفتی زير بال اين ها را بگيری يا حالا که به گردن شان حق داری ، راه بيفت برويم فکری برای اين بيچاره ها بکنيم .

که ميرزااسدالله به عجله راه افتاد و تمام قلندرهای مامور ديوان قضا به دنبالش . و هرجور بود الاغی برای خان دايی گير آوردند و از پس کوچه های ميان بر ، خودشان را زودتر از اوباش شهر ، جلوی جذامی خانه رساندند . قلندرها صف بستند و تفنگ ها را چاشنی گذاشتند و سرکنده ی زانو نشسته ، آماده ی تيراندازی شده بودند ، که جماعت اوباش مشعل به دست و هردوکشان رسيد .

جماعت همين جور می آمد که خود ميرزااسدالله فرمان اولين تير را داد . به محض شنيدن فرمان ، پنج تا از قلندرها چاشنی ها را چکاندند و گرمب صدايی برخاست و پنج تير رو به هوا در رفت و جماعت درصد قدمی ايستاد . درست مثل گله ای که يک مرتبه کنار پرتگاهی برسد . در همين هيرو وير ، يک دسته ی صدنفری از قلندرها که به کمک ميرزااسدالله و دارو دسته اش آمده بودند ، بدو خودشان را از کوچه های اطراف رساندند و جماعت اوباش را در ميان گرفتند . سرتان را درد نياورم . تيرها دررفت و سنگ ها پرتاب شد و پيشانی خان دايی شکست و خرش هم گرفتار شدند تا اوضاع آرام شد و جذامی ها از سوختن در آتش خلاص شدند و ميرزا اسدالله تازه خان دايی را به خانه اش رسانده بود و خسته و هلاک به خانه ی خودش برگشته بود که در خانه صدا کرد و حسن آقا آمد تو .

- ميرزا چه طوری ؟ شنيده ام فرمان را خودت دادی ؟

ميرزااسدالله گفت :

- آخر می دانی ، پيرمرد ديگر نا نداشت رو خربند بشود . بعد هم داشتند می ريختند جذامی خانه را آتش بزنند . قضيه خيلی جدی بود .

حسن آقا گفت :

- آره ميرزا ، هميشه همين طوری می شود که چون و چرا ياد آدم می رود.

بعد دومين لوح تقدير تراب ترکش دوز را به او داد و گفت که جيره ی دارالشفا را دوبرابر کرده اند ، و رفت . ميرزااسدالله شام که نخورد هيچ چی، آن شب تا صبح بيدار ماند و فکر کرد . آن قدر فکر کرد که روغن پيه سوزش تمام شد و او همان طور که پای کرسی نشسته بود از حال و هوش رفت .

جان دلم که شما باشيد ، تربيع نحسين سه روزه همين جورها کشيد تا شش ماه . زمين تازه نفس کشيده بود و يخ حوض ها داشت آب می شد که يک روز صبح ، تو شهر چو افتاد که اردوی حکومت حرکت کرده ، و چهاراسبه دارد می آيد . حالا ديگر راجع به ساخت و پاخت قبله ی عالم و دولت سنی همسايه چه خبرها سرزبان ها بود . باشد . چهارصد تا توپ شده بود چهارهزارتا ، و يک ولايت مملکت شده بود نصف مملکت و همه ی توپچی های اردو سنی شده بودند و داشتند می آمدند تا به تقاص خون همه ی سنی هايی که در آن سال ها کشته شده بودند ، شيعه ها را بگذارند دم توپ . و درست همان جور که بوی بهار توی پستوترين پستو های شهر پيچيد ، خبر حرکت اردوی حکومت پيچيد . حتی عده ای درآورده بودند که بله ! خود قلندرها از حکومت خسته شده اند و عريضه ی فدايت شوم نوشته اند به قبله ی عالم که الا و للا برگرد و گوساله ای را که زاييده ای ، بزرگ کن . البته اين قسمت آخر شوخی بود . اما اولين نتيجه ی خبر حرکت اردو اين شد که در دکان خان کوب ها غلغله شد . عين در دکان نانوايی ! هر که پشت دستش نقش تبرزين داشت ، می آمد و حاضر بود سرش را بدهد و خال پشت دستش نقش تبرزين را پاک کند . آن روزها خيلی ها از اهل شهر ، پشت دستشان را تيغ زدند يا سوزن زدند يا جوهر سرکه ماليدند يا تيزاب کاری کردند يا زرنيخ خالص ضماد انداختند ؛ و خلاصه هرکاری که بگويی کردند تا خال پشت دست شان پاک بشود . کار به جايی کشيد که حتی مردهايی که نقش بيژن و منيژه روی سينه يا پشت شان داشتند يا پهلوان هايی که رستم را با ريش دوشقه و کله ی ديو سفيد روی بازوشان کوبيده بودند ، و حتی پيرزن های کولی که نقش مار و عقرب و افعی زير گلوشان بود ، همه ريختند در دکان خال کوب ها به پاک کردن نقش خال ها ؛ و ديگر قحطی و بی نان و آبی فراموش شد که شد . درست است که شبدر تازه توی توتستان های مخروبه ی اطراف شهر تازه سرزده بود و بوی بهار هم مردم را لمس کرده بود و حرص شان را فرو نشانده بود ، اما مهم اين است که آدمی زاد وقتی کله اش مشغول شد ، ديگر فکر شکم و زير شکم نيست. و کله ی مردم آن شهر و زمانه هم در آن روزها واقعا مشغول بود . چون هرکدام شان درمانده بودند که وقتی اردوی حکومت رسيد ، چه طور ثابت کنند که با قلندرها رفت و آمدی و علاقه ای نداشتند و چه کار کنند تا همان دکه و ناندانی و آب باريکه ی خودشان را از خطر نجات بدهند .

از آن طرف بشنويد از قلندرها که وقتی خبر رسيد ، ريختند بيرون و يک روزه همه ی سوراخ سمبه های خندق دور شهر را گرفتند و غير از دو تا از خاکريزهايش که به دروازه های جنوبی و شرقی شهر شهر پل می داد ؛ باقی را خراب کردند و خندق را يک سره کردند و هرزاب بهاره را بستند به گودال خندق ، که تا صبح فردا لبريز باشد. و خيال شان از اين بابت که تخت شد ، تمام توپ هايی را که ساخته بودند با سلام و صلوات آوردند بيرون برج و باروی شهر ، و دورتا دور شهر ، نيم ميدان ، دو تا از توپ ها را پشت يک جان پناه سوار کردند روی زمين و پای هر توپی پنج نفر قلندر توپچی گذاشتند ، و اسب و استرهای عراده کش را بردند توی توتستان ها ول کردند به چرا . و پنج تا از توپ های قديمی شان را هم فرستادند به طرف کوه پايين دست شهر و سرگردنه ای را که اردوی حکومت بايد ازش می گذشت تا به شهر برسد ، گرفتند .

 از آن طرف ، ميرزابنويس های ما چنان سرشان به کار خودشان گرم بود که اصلا فرصت نداشتند ، فکر کنند که ممکن است اوضاع برگردد. اما غروب همان روزی که خبر حرکت اردوی حکومت تو شهر پيچيد ، خانلرخان ، خواجه باشی حرمسرا ، فرستاد سراغ ميرزا عبدالزکی که يک توک پا برود اندرون . پيش از اين ديديد که از اين اتفاق ها می افتاد . و ميرزاعبدالزکی هم به گمان اين که مشکل تازه ای برای اندروه پيدا شده ، رفت به اندرون . سلام و عليک کردند و نشستند و خانلرخان بی مقدمه درآمد گفت :

- اگر اردوی حکومت برسد چه می کنی ، آقا سيد ؟

ميرزاعبدالزکی گفت :

- همان کاری که همه ی اهل حق می کنند ، جانم !

خانلرخان گفت :

- اگر همه شان را تو ديگ آب جوش بيندازند چه طور ؟

ميرزاعبدالزکی گفت :

- خون من از ديگران که رنگين تر نيست ، جانم !

خانلرخان گفت :

- پس واقعا سرسپرده ای آقا سيد ؟ از تو برنمی آمد .

ميرزاعبدالزکی گفت :

- سرسپردگی در کار نيست . اما هر خار و خسی عاقبت يک روز به درد می خورد .

خانلرخان گفت :

- پس باورت هم شده ؟ خوب حالا نمی خواهد مرا تبليغ کنی . می خواستم برايت بگويم که قبله ی عالم برای خودش يک حرمسرای تازه دست و پا کرده .

ميرزا عبدالزکی گفت :

- خوب جانم ، سرشما سلامت !

خانلرخان گفت :

- چرا نمی فهمی آقا سيد ؟ يعنی ديگر به اين حرمسرا علاقه ای ندارد .

ميرزاعبدالزکی گفت :

- اين که جانم ، از اول معلوم بود . وگرنه برشان می داشت با خودش می برد .

خانلرخان گفت :

- ببين آقا سيد !خودت را به کوچه ی علی چپ نزن . می دانی که اردو می آيد و شهر را می گيرد . حساب اهل حق سرکار هم پاک است . هيچ آدمی هم دلش نمی خواهد خودش را فدای هيچ و پوچ کند . حالا حاضری فکر کنی و از روی فکر معامله کنی ؟

ميرزاعبدالزکی گفت :

- معامله ؟ جانم ، چه معامله ای ؟ من که چيزی ندارم تا باهاش ...

و حرفش نيمه تمام ماند . تازه فهميده بود که خانلرخان چه می خواهد . اين بود که بربر به خانلرخان چشم دوخت و ساکت ماند . خانلرخان که موقع را مناسب گير آورده بود ، گفت :

- ببين آقا سيد ، قبل از من و تو هم خيلی ها به خاطر يک زن تو روی هم ايستاده اند . اما هيچ کدام به اين آرامش و صفا قضيه را حل نکرده اند . می فهمی چه می خواهم بگويم ؟ می دانم که جان خودت برايت عزيز است .اما گفتم شايد علاقه داشته باشی عده ای از اهل حق را هم نجات بدهی . درست ؟ اگر اين طور است طلاق بده وبرو. من جان بيش ترتان را می خرم .

ميرزا عبدالزکی باز مدت درازی به خانلرخان بربر نگاه کرد ، بعد خواست چيزی بگويد ؛ اما ديد ديگر نمی تواند تحمل کند . زير لب غرشی کرد و بلند شد و بی خداحافظی آمد بيرون . مدتی توی حياط ارگ قدم زد ، چه کند ؟ چه نکند ؟ که پريد روی الاغ بندری خودش و در تاريکی شب راه افتاد به طرف خانه ی ميرزا اسدالله . تادرباز شود ، افسار خر را بست به حلقه ی در و تپيد تو . ميرزااسدالله پای منقل نشسته بود که ميرزاعبدالزکی حيران وپريشان وارد شد . زمستان آن سال اهل شهر کرسی هاشان را زودتر برداشته بودند . اما هر که دستش به دهنش می رسيد ، شب ها منقلی آتش می کرد و توی اتاق می گذاشت . ميرزااسدالله ، زرين تاج خانم را با بچه ها فرستاد اتاق ديگر و گفت :

- باز چه خبر شده آقا سيد ؟

ميرزاعبدالزکی همان دم در وا رفت و گفت :

- بدجوری است ، جانم . خيلی بدجوری است . بايد يک فکری کرد . دارم ديوانه می شوم ، جانم ، ديوانه .

ميرزااسدالله گفت :

- حالا چرا نمی آيی دم آتش ؟ بگو ببينم چه خبر شده ؟

ميرزاعبدالزکی خودش را کشيد کنار منقل ، روبه روی ميرزااسدالله نشست و آن چه را که از خانلرخان شنيده بود ، خيلی يواش و خيلی مختصر برايش تعريف کرد و بعد گفت :

- می بينی ، جانم ؟ باز برگشته ايم سر روز اول . حالا ديگر صاف تورويم می ايستد و حرفش را می زند . تف به اين زندگی! دلم می خواست يکی از اين تفنگ ها دم دستم بود ، جانم . و بلد بودم در می کردم به شکم گنده اش. پدرسوخته !

ميرزااسدالله که پس از شنيدن ماجرا هاج و واج مانده بود ، پس از چند دقيقه سکوت گفت :

- پس اردو برمی گردد ! آخر نپرسيدی چه جور...؟ که باقی حرف خودش را خورد و ميرزا عبدالزکی فرياد کشيد که :

- ديوانه شده ای جانم ؟ اگر می خواستند با ناموس تو معامله کنند. می آمدی بپرسی چه جور!

ميرزااسدالله گفت :

- ببخش آقا سيد ! نمی فهمم چه می گويم . راستی بدجوری شده . چه طور است برويم سراغ حسن آقا ؟ راستش را بخواهی از من و تو خيلی مهم تر است . اين خوک دارد اين جوری راه جلو پای اهل حق می گذارد . تنها با تو نيست که می خواهد معامله کند . پاشو ، ببينم می توانيم هم امشب بزرگ قوم را گير بياوريم يا نه .

و راه افتادند و رفتند سراغ حسن آقا و پس از يکی دو ساعت جست و جو ، عاقبت ترکش دوز را در حال سرکشی به توپچی های دور شهر پيدا کردند . همان در تاريکی شب ، کنار خندق ، و قدم زنان مطلب را با او در ميان گذاشتند . تراب ترکش دوز ماوقع را که شنيد ، ايستاد و گفت :

- عجب رذلی ! خيال کرده بازی را به همين سادگی می برند ؟ و مثل اين که با خودش حرف می زند ، افزود :

- پس عاقبت وجود اين حرمسرا به درد خورد ! و بلند گفت : - ولی اگر مطمئن بودند می بردند ، اين جوری پا پيش نمی گذاشتند .

ميرزاعبدالزکی درآمد که :

- جانم حالا آمديم و بردند . بايد فکر اهل حق بود يا نه ؟

تراب گفت :

- البته بايد بود اما چرا بايداين قرعه به نام تو دربيايد ؟ هان ؟ حتما خيلی به زنت علاقه داری ؟ سيد جان !

به جای ميرزاعبدالزکی که مخاطب بود ، ميرزااسدالله به حرف درآمد که :

- مگر سربه بيابان بگذارد .

در همين لحظه هرچهارنفر به کنار يکی از جان پناه های دور شهر رسيدند . آتش کوچکی روشن بود که سايه ی لرزان توپ را دراز و بلند و هيولا ، روی ديوار شهر می انداختند و پنج نفر قلندر توپچی ، ميان قبل منقل مختصر خود به عجله بلند شدند و الله اللهی گفتند و بعد سرهاشان را پايين انداختند . تراب ترکش دوز با آن ها خوش و بشی کرد و دستی به تن توپ ماليد و گفت :

- فعلا که سرنوشت همه ی ما بسته به دهانه ی اين توپ ها است . ما اگر اهل معامله بوديم ، سيد جان ! توپ نمی ريختيم . فعلا برويد راحت کنيد که دو سه روز ديگر فرصت خوابيدن هم نمی کنيد .

در راه برگشتن ، ميرزابنويس های ما و حسن آقا مدتی ساکت بودند و بعد ميرزاعبدالزکی ، مثل اين که با خودش حرف می زند ، گفت :

- نه ، جانم ، حالا ديگر فرق می کند . و باز ساکت شد.

ميرزااسدالله گفت :

- چه چيز فرق می کند ، آقا سيد ؟

ميرزاعبدالزکی گفت :

- جانم ، همه چيز . من ، درخشنده ، تو و اهل حق . حالا ديگر تنها من طرف خانلرخان نيستم . درخشنده هم چيزی نمانده که خودش را لای تار و پود قالی گره بزند ، آره جانم .

وباز ساکت شدند و خيلی دير به خانه رسيدند و هرکدام تا صبح بيدار ماندند و فکر کردند . فردا صبح زرين تاج خانم به عادت هرروز راه افتاد و رفت سراغ کارش . از سربند مهمانی خانه ی حسن آقا به کمک درخشنده خانم پنج تا دار قالی تو خانه ی حاج ممرضا زده بود و حالا ديگر صبح ها فقط سری به قالی باف های خانه ميرزا عبدالزکی می زد که به عنوان استاد برای خودشان درخشنده خانم را داشتند و بعد می رفت خانه ی حاج ممرضا و بقيه ی روز را آن جا می گذراند . زرين تاج خانم از راه که رسيد ، درخشنده خانم را صدا کرد و برد يک گوشه ی خلوت خانه و گفت :

درخشنده خانم گفت :

- ای خواهر ! به من و تو چه ، قالی هميشه قالی است . هميشه هم خريدار دارد .

زرين تاج خانم گفت :

- آخر خواهر اگر دردسری برای شوهرمان درست کنند ؟

درخشنده خانم گفت :

- چه دردسری ؟ مگر کدام اسب و استری گيرشان آمده ؟ چه خيری از اين قلندربازی ديده اند ؟ واصلا مگر به کله ی اين آقا سيد فرو می رود ! هر چه بهش می گويم بابا اين قلندربازی را ول کن . مگر به خرجش می رود ؟ حالا يعنی چه طور ممکن است بشود ؟

زرين تاج خانم گفت :

- هيچ چی خواهر . برای احتياط می گويم . ممکن است اردوی حکومت دوباره برگردد. وقتی هم اردو برگشت ، ديگر نگاه نمی کنند ببينند که اسب و استری برده . هرچه باشد خواهر ، هم ميرزای ما و هم آقای شما رفته اند زير بال اين ها را گرفته اند . اين را که نمی شود پنهان کرد .

خودشان هم که فکر خودشان نيستند . می گويند اردو چهارصد تا توپ دارد . شنيده ای ؟

درخشنده خانم گفت :

- ای خواهر ! از توپ های قلندرساز غافلی ؟...اما راست می گويی ها . يادت رفته آن توپ هايی که ترکيد ؟

زرين تاج خانم حرفش را بريد و گفت :

- نه خواهر ؛ اين طورها هم نيست . اما قلندرها همه اش صد و بيست تا توپ دارند . به هر جهت بايد فکر روز مبادا بود .

درخشنده خانم فکری کرد و گفت :

- می دانی خواهر ! ديشب آقا آمد و قضيه ی خانلرخان را برايم گفت . لابد ميرزا هم برای تو گفته . من همه ی فکرهايم را کرده ام . بنده ی خدا تا صبح نخوابيد . همه ی حرف هامان را با هم زديم . می دانی خواهر ! اگر زن های ديگر مجبورند نه ماه تمام بارشان را روی دل بکشند ، من اختيارم دست خودم است . بارم را گل دار قالی آويزان می کنم . و هرچند وقتی که دلم خواست . بعد حرف هامان را با هم زديم . می دانی خواهر ! اگر زن های ديگر مجبورند نه ماه تمام بارشان را روی دل بکشند ، من اختيارم دست خودم است . بارم را گل دار قالی آويزان می کنم . و هرچند وقتی که دلم خواست . بعد می آورمش پايين .درست است که همه ی قالی های روزگار به يک موی گنديده ی حميده نمی ارزد ، اما هرکسی قسمتی دارد . خدا به تو و ميرزا خير بدهد که چشم مرا باز کرديد . به آقا گفتم خيالش راحت باشد . حاضر نيستم تو روی اين خيک باد کرده حتی تف بيندازم . اما حاضرم خرش کنم . نشانش می دهم که از يک زن دست و پا چلفتی هم کار برمی آيد .

زرين تاج خانم پريد صورت درخشنده خانم را ماچ و گفت :

- می دانستم خواهر . پای ددری ، زير تن کاری بند نمی شود . خوب ! راستی ببينم آن دختره که دستش را با پشم بريده بود ، امروز آمده ؟

درخشنده خانم گفت :

- نه ، خواهر ، می ترسم کاری دست خودش داده باشد . سر راه يک قدم بگذار خانه ی حکيم باشی . بگو اگر زحمتی نيست يک توک پا برود سری بهش بزند . نمی دانم چرا امروز اصلا نصف قالی باف ها نيامده اند .

زرين تاج خانم گفت :

- مگر نمی دانی ! مردم دارند از اين شهر فرار می کنند .خيلی سرت به کار خودت گرم است ، خواهر !

درخشنده خانم گفت:

- پس قضيه جدی است . هان؟ خوب ، تا توسرکشی ات را بکنی ، من چادرم را بيندازم سرم ، بروم سری به اين خيک باد کرده بزنم .

و به اين جا حرف و سخن شان تمام شد و با هم از در خانه درآمدند بيرون . درخشنده خانم رفت به طرف ارگ و زرين خانم به سمت خانه ی حاج ممرضای مرحوم . کوچه ها چنان شلوغ بود که نگو . مردم پيش تر پياده و کم تر سواره ، هرچه داشتند به کول گرفته بودند يا گذاشته بودند روی گاری های دستی و زن و مرد و بچه می رفتند به طرف دروازه ها . جنگی که به زودی در می گرفت و قحطی که همه را به امان آورده بود ، مردم را از هميشه وحشت زده تر کرده بود و اين بود که هر کس دستش می رسيد زندگی اش را جمع و جور می کرد و در خانه اش را می بست و می سپرد به خدا ، دست زن و بچه اش را می گرفت و راه می افتاد. قلندرها هم که از خدا می خواستند ، هرچه جمعيت شهر کم تر می شد ، آزوقه ی کم تری لازم بود . گذشته از آن که گلوله های اردوی حکومت کشتار کم تری می کرد ، بعد هم دست و بال خودشان بازتر بود . اين بود که از روز پيش توی شهر جار زدند که بچه ها معاف ، اما هر مرد و زن بالغی ، دونفری يک سکه طلا عوارض دروازه بدهند و بروند به امان خدا . و همين جوری بود که شهر دوروزه سوت و کور شد . و جز يک عده فقير فقرا يا خود قلندرها يا مامورهای خفيه ی حکومت کسی باقی نماند .

جان دلم که شما باشيد ، شب چهارشنبه سوری ، آفتاب هنوز پهن بود و تک و توک اهالی شهر حالا حالاها برای تهيه بته وقت داشتند که از سمت جنوب شهر صدای خفه ی توپ ها بلند شد ، که مردم همه چيز را فراموش کردند و ريختند روی بلندترين پشت بامی که در همسايگی سراغ می کردند . و هنوز غروب نشده بود که از ته جاده گردو خاکی بلند شد و بيست سی نفر سوار پيدا شدند و هنوز سوارها پشت دروازه نرسيده بودند که يک مرتبه توی شهر چو افتاد که ساخلوی قلندرها سرگردنه ی پايين دست شهر ، با تمام توپ هاش تار و مار شده و اردوی حکومت هم امشب می رسد و شهر را قتل عام می کند . اين بود که باز مردم وحشت شان گرفت و همان ها که مانده بودند از خانه هاشان ريختند بيرون  .باز چه کنيم ، و چه نکنيم ؟ که يک مرتبه هجوم بردند به سمت مسجدهايی که شش ماه آزگار از درشان هم عبور نکرده بودند . و به جای آتش بازی و پريدن از روی بته ، تا صبح قرآن سرگرفتند و «امن يجيب » خواندند . و شايد به همين علت بود که هيچ کدام شان متوجه نشدند که همان شبانه ، يک دسته ی صدنفری از قلندرها ، سبک و قبراق و همه سواره ، شبيخون زدند به اردوی حکومتی که همان پای کوه جنوب شهر اطراق کرده بود و قسمتی از خيمه و خرگاه را به آتش کشيدند و دويست و پنجاه تا از اسب های اردو را به غنيمت گرفتند و برگشتند . فقط فردا صبح که قلندرها اسب های غنيمتی اردوی حکومت را لخت دور شهر گرداندند و داغ های روی کپل هاشان را به رخ مردم کشيدند ، وحشت مردم يک خرده فروکش کرد و رفتند سراغ کار و کاسبی شان .

البته آن روز از اردوی حکومت خبری نشد . اما نزديکی های غروب باز تو جاده ی پايين دست شهر ، گردو خاک شد و پيش قراول های اردو به چشم دطده شدند و شب که اردوی حکومت اطراق کرد ، آتش اجاق های اردو تا يک فرسخی پيدا بود و اين بود که باز مردم وحشت شان گرفت و تپيدند توی مساجد و باز تا صبح به درگاه خدا استغاثه کردند . از آن طرف بشنويد که البته ديگر نمی شد شبيخون زد . اما قلندرها حساب کار دست شان بود . و دو ساعت پيش از آفتاب فردا  همه ی اهل شهر به صدای کر کننده ی توپخانه ی قلندرها از خواب پريدند و باز رفتند روی بلندترين بام ها و ديدند که اردوی حکومت بدجوری غافلگير شده و دارد خودش را پس می کشد . نگو قضيه ازين قرار بوده که قلندرها برای گول زدن اردو ، کوچک ترين و کم بردترين توپ های خودشان را فرستاده بودند سرگردنه ی پايين دست شهر . و اردو که خيال کرده بود برد همه ی توپ های قلندرساز در همين حدود است با جرات زياد آمده بود و به فاصله ی يکی دو ميدان پشت ديوارهای شهر اطراق کرده بود . غافل ازين که قلندرها وقتی کارشان گرفت و هونگ برنجی فراوان در اختيار داشتند ، لوله ی توپها را کلفت تر و بلندتر کردند و باتوپ های حجديدشان تا دو ميدان را به راحتی می زدند . لاين بود که اردوی حکومت ، يک بار ديگر صدمه ديد و عقب کشيد و تو همين عقب نشينی پنجاه تا گاری آزوقه جاماند که قلندرها به کمک مردم کشيدند تو شهر و تخس کردند ميان مردم قحطی زده و باز ترس و وحشت مردم ريخت .

البته خود قلندرها هم می دانستند که اگر قرار باشد تن به محاصره شدن بدهند ، يک ماهه از پادرمی آيند ، اما اميدوار بودند که هرچند شب يک بار حرکتی بکنند و دستبردی به اردو بزنند و هردفعه اردو را يک کمی عقب تر بنشانند و مزارع وسيع تری از اطراف شهر را آزاد کنند .اين بود که روز سوم محاصره ی شهر ، توپ هاشان را دو قسمت کردند ، يک قسمت را بردند جلوی دروازه ها و قسمت ديگر را در يک ميدانی شهر ، روبه اردوی حکومت سوار کردند ، برای دستبردهای بعدی . اما اردوی حکومت که از همان دفعه درس خودش را روان شده بود ، پراکنده شده بود دورتادور شهر ، و هر صنف و رسته و لشکری يک گوشه ی بيابان اطراق کرده بود ؛ و حالا ديگر فاصله ی هيچ کدام از قسمت های اردو تا شهر از يک فرسخ کم تر نبود . اين بود که ديگر زدو خورد فاطده نداشت و هردو طرف نشستند به انتظار . و همين طورها يک هفته گذشت و درين ميان هيچ کس متوجه نشد که عمو نوروز آمد و رفت ؛ و اهالی باقی مانده ی شهر به جای عيدگرفتن و سبزه سبز کردن وخانه تکانی ؛ هر شب جمع می شدند تو مسجدها به قرآن سرگرفتن و ذکر «امن يجيب » خواندن .

از آن طرف بشنويد از مامورهای خفيه ی حکومت که وقتی ديدند اردو جرات حمله ندارد و قلندرها حالا حالاها پيشند ، به دست و پا افتادند . چون همه شان می دانستند که اگر محاصره طول بکشد و قبله ی عالم خسته بشود ، ممکن است باز منجم باشی زيج بنشيند و اردو را زا گرفتن شهر منصرف کند و همه ی زحمات خودشان به هدر برود . يا تازه اگر از سر اوقات تلخی دستور قتل عام بدهد يا هوس کله منار ساختن و آسياب با خون گرداندن بکند و به صغير و کبير رحم نکند . اين بود که نه يک روز و دو روز و سه روز ، بلکه يک هفته ی تمام مخفيانه جلسه کردند و خالنرخان و ميزان الشريعه را درخفا ديدند و شور و مشورت کردند که چه بکنند و چه نکنند ، تا عاقبت به راهنمايی خانلرخان قرار شد شبانه بروند راه آب مخفی ارگ را باز کنند و هرجور شده آب خندق را بيندازند تو انبار باروت . خوبی کار اين بود که فصل بهار بود و به علت فراوانی آب ميراب ها می رفتند مرخصی و قلندر ها هم که توپ خانه شان را از پشت خندق دور برده بودند و کسی متوجه قضيه نمی شد . اين بود که يک شب صدنفر از مامورهای خفيه با بيل و کلنگ راه افتادند و يواش يواش خودشان را رساندند به بند بزرگ ترين نهر شهر ، که به ارگ سرباز می کرد ؛ و قلندرها همان اول محاصره جلويش را بسته بودند . دو ساعت طول کشيد تا بند را باز کردند و آب را يواش و بی صدا انداختند به راه آب مخفی ارگ ، و يکی دو تا از ديوارها را سوراخ کردند و به آب راه دادند و دادند و دادند تا دم دم های سحر ، آب افتاد به انبار باروت . قضيه وقتی آفتابی شد که زن های حرمسرا سر و پابرهنه از اتاق هاشان ريختند بيرون که سيل آمده و چه سيلی ! مثل قير سياه .

خبر به گوش تراب ترکش دوز که رسيد ، فهميد که کار از کار گذشته . دستور داد فوری رفت و آمد به ارگ را قدغن کردند و دروازه های شهر را بستند و حتی از پرواز کبوترها جلوگيری کردند .و بعد فرستاد پی خانلرخان که با پس گردنی آوردندش و چيزی نمانده بود که قلندرها زير مشت و لگد لهش کنند که ترکش دوز ياد آن شب افتاد و مطالبی که ميرزاعبدالزکی به نقل ازو گفته بود . اين بود که گفت قلندرها دست نگه داشتند و با خانلرخان خلوت کرد و بعد از يک ساعت درآمد و دستور داد که فوری سران قلندرها حاضر بشوند و باهاشان نشست به مشورت . سی نفری از رجال قلندری ها حاضر بودند که مجلس شور افتتاح شد . اول هرکدام خبرها را به ديگران دادند ، بعد تراب ترکش دوز به حرف آمد که :

- هم امشب اردوی حکومت از قضيه ی آب افتادن به انبار باروت خبردار می شود . حداکثر تا فردا . و آن وقت ديگر دست ما بسته است . و تا بياييم باروت تهيه کنيم ، کار از کار می گذرد . ديديد که از ايلچی سنی ها هم آبی گرم نشد حکومت برای آن ها طرف معامله ی با صرفه تری بود . در حالی که ما جز تعهد به منع سنی کشی چيزی در اختيار نداشتيم ، خود خواجه نورالدين رفته هفت شهر سرحدی را داده و در مقابلش چهارصد توپ ازشان گرفته ؛ يعنی کرايه کرده . شش ماهه . اگر می توانستيم دين مدت مقاومت کنيم باز حرفی بود . زمستان به آن سختی را گذرانديم و حيف که هيچ کدام مان فکر محافظت انبار باروت نبوديم . از آن طرف هوا که گرم بشود ، مورچه ها از لانه می ريزند بيرون. با اين شهرتی که ما در ضبط و تقسيم املاک داريم ، فرداست که هرکدام از خوانين و تيول دارها رابيفتند و بيايند به کمک حکومت . درين صورت تنها فايده ای که ماندن ما دارد اين است که می شويم وجه المصالحه ی همه ی عداوت ها و کينه های قديمی خان ها و گردنه بندها . اما اگر جان مان را در ببريم ، دست کم نطفه ی حق را سالم نگه می داريم . از روی که ما دست به کار شديم تا حالا فقط سی بار خون کرده ايم . تازه ده نفر ازين عده هم از خود ما بوده اند که کشته شده اند . درست است که برای جلوگيری کشتار ، گاهی تن به کشتن و کشته شدن هم بايد داد ؛ ولی ما فعلا در وضعی نيستيم که احتياجی به چنين خودکشی دسته جمعی باشد . و ماندن ما يعنی خودکشی دسته جمعی . پس بايد شهر را گذاشت و رفت .

مولانا که پيش ازين او را شناخته ايم . گفت :

- کجا؟

سيد گفت :

- اين مساله بعدی است . اول بايد ديد رفتن صلاح هست يا نه . و به عقيده ی من هست . و چون همه به اين مطلب رضايت دادند ، تراب ترکش دوز دنبال کرد :

- وقتی از ايلچی سنی ها نوميد شديم ، سيد را فرستاديم به دربار هند ؛ می دانيد که آن جا صلح کل را تبليغ می کنند . سيد هفته ی پيش از هند برگشت و با خودش يک دعوت نامه آورد . گمان می کنم اگر خيال مان از بابت مزاحمت های ميان راه راحت بشود ، صلاح درين است که اين دعوت را قبول کنيم . و اما اين که چه طور می شود به سلامت راه به اين درازی را رفت ؟ خانلرخان آمده و پيشنهاد معامله می کند . می گويد به شرط اين که زن های حرمسرا را با خودمان ببريم ، علاوه بر اين که کسی کاری به کارمان ندارد ، پای هرکدام از زنها هم پانصد سکه ی طلا نشسته . طلاق نامه هاشان هم حاضر است . عده ی همه شان هم می دانيد که سر آمده ، گويا سی صد و خرده ای نفرند . من گمان می کنم چنين حرمسرايی دست کم هديه ی مناسبی است برای دربار هند ...

مولانا حرف تراب را بريد و غرغرکنان گفت :

- که عده ای خنديدند و عده ای به فکر فرورفتند و تراب ترکش دوز لبخند زنان دنبال کرد :

- می خواهی همه شان را عقد کنيم مولانا؟ به هر صورت از نواحی گرمسير ، حرمسرای حشری تازه ای برای دربار دست و پا کرده اند و حلا ديگر حرمسرای قديمی موی دماغ شده است . صلاح ما درين است که دست چين کنيم و جوان ترين و زيباترين آن ها را با خودمان ببريم که هم تحمل چنين سفر دور و درازی داشته باشند و هم چيز دندان گيری برای هندی ها باشد . من به خانلرخان گفته ام به شرطی اين معامله ممکن است سربگيرد که خودش هم به عنوان گروگان تا سرحد با ما باشد . حالا تا نظرتان را بگوييد ، سيد متن دعوت نامه ی دربار هند را می خواند .

وسيد متن دعوت نامه را خواند و پس از آن ، يک ساعت شور کردند که از کدام راه  بروند و چه ها با خودشان ببرند و چه تضمين ها بگيرند و عاقبت تصميم گرفتند که شب شد ، حرکت کنند . بعد پرداختند به تقسيم کار .

يک دسته از قلندرها مامور شدند که در تمام روز سر اردوی حکومت را به چنگ و گريز گرم نگه دارند و خسته شان کنند تا شب خواب شان سنگين تر از هميشه باشد و وقتی هم که شب شد آتش اجاق پای توپ ها را بيش تر از هر شب بتابند و خودشان را سر ساعت برسانند ، و يک دسته مامور بستن بار و بنه شدند که هرچه باروت و آزوقه دارند تو خورجين و هميان بکنند ، و يک دسته مامور گشاد کردن سوراخ چاشنی توپ ها شدند ؛ و کارها که تقسيم شد ، با هم قرار گذاشتند که سه ساعت از شب گذشته دم دروازه ی شرقی شهر حاضر باشند .

جان دلم که شما باشيد ، حسن آقا که يکی از حضار مجلس شور بود ، پس از ختم مجلس ، اولين کاری که کرد رفت و همان توی ارگ  ،ميرزاعبدالزکی را گير آورد و قضايا را بهش حالی کرد که برود و ميرزااسدالله را هم راهی کند .اين بود که ميرزاعبدالزکی به تاخت ، خودش را رساند به تکيه ی پالان دوزها که به قلندرهای تفنگ به کول مثل هر روز تو دالان و حياطش پلاس بودند و نه از همکارهای ميرزااسدالله خبری بود . فقط خود ميرزا تک و تنها پشت بساطش نشسته بود و داشت يک کتاب شعر را رونويس می کرد . پيدا بود که بوی الرحمان اوضاع بلند شده . سلام و عليک کردند و بعد ميرزاعبدالزکی خلاصه ی وقايع را با ماحصل مذاکره ی قلندرها نقل کرد و دست آخر گفت :

- به هرصورت جانم ، اهل حق امشب می روند . و باز جانم از فردا همان آش است و همان کاسه .

ميرزااسدالله گفت :

- لابد تو هم باهاشان می روی ؟

ميرزاعبدالزکی گفت :

- البته جانم ! جانم را از سر راه که نياورده ام . ديگر عهد ليلی و مجنون که نيست تا من پای يک زن ، هم آبرويم را بگذارم ، هم جانم را . همه ی حرف ها را هم با درخشنده خانم زده ام . الحمدالله محتاج من نيست . اصلا جانم ، تو هم بايد راه بيفتی .

ميرزااسدالله گفت :

- چرا ؟ مگر چه خبر شده ؟ تبی بود و عرق کرد .

- جانم خيال می کنی با فرشته ها طرفی ؟ اولين کسی که بيايد سراغت ، همان پيشکار کلانتر است . جانم ، يادت رفته ده که بوديم چه بلايی سرش آورديم ؟ من و تو رفته ايم زير بال اين ها را گرفته ايم جانم ، يعنی شريک جرم شان شده ايم . مگر نمی دانی که بنای اين حکومت بر کينه است ؟

- می دانم آقا سيد ! اما من جرمی نکرده ام .

- نمی فهمم جانم . اگر اردو بيايد ، اولين نفری که بگيرند تويی . با آن سوابق و با اين کارهای ديوان قضا . جانم خيال می کنی می آيند تاج افتخار به سرت می زنند ؟

- خوب ، بعد ؟

- بعد ندارد جانم ، می خواهی خودت را فدا کنی ؟ می خواهی شهيد شوی ؟ راستی که کار اين شهيد پرستی تو هم ديگر به شهيد نمايی کشيده ، جانم .

- دهن من بچاد آقا سيد . اما من حالا می فهمم که چرا کسی تن به شهادت می دهد . چون بازی را می بازد . و فرار هم نمی تواند بکند . اين است که می ماند تا عواقب باخت را تحمل کند . وقتی کسی از چيزی يا جايی فرار می کند ، يعنی ديگر تحمل وضع آن چيز يا آن جا را ندارد . و من می خواهم داشته باشم . برای من تازه اول امتحان است .

- می بينی که داری ادای شهدا را درمی آوری ، جانم . آخر اين همه که در مرگ شهدا عزا گرفتيم ، بس نبود ؟ امکان عمل را می گذاريم برای ديگران وخودمان به شهيد نمايی قناعت می کنيم ، جانم ، همين است که کارمان هميشه لنگ است . يادت رفته می گفتی بايد از پيش نقشه داشت ؟ خوب جانم ، اين فرار هم يک نقشه است . آمادگی برای بعد است . جانم ، يک نوع مقاومت است .

- نه فرار مقاومت نيست . خالی کردن ميدان است کسی که فرار کرده از خودش سلب حيثيت می کند . حتی در يک بازی يا بايد برد يا بايد باخت . صورت سوم ندارد . معامله ی بازار که نيست تا دلال وسطش را بگُيرد . معامله ی حق و باطل است .

- جانم بدجوری داری حرف شهدا را می زنی . باورت شده .

- پس تو خيال می کردی بازی می کنيم ؟ يآدت است چه عجله ای داشتی و من چه تاملی می کردم ؟ و تازه به کجا فرار می کنيد ؟ خيال می کنی آسمان هند چه رنگ است ؟ اين صدايی که از دور می رسد ، صدای طبل است .

- جانم ، گفتم که می رويم خودمان را آماده ی مقاومت بعدی بکنيم .

- نه ديگر ، کار شما تمام است . برای شما ماجرايی بود و گذشت . اما برای من تازه شروع شده . برای من موثرترين نوع مقاومت در مقابل ظلم ، شهادت است . گرچه من لياقتش را ندارم . تا وقتی حکومت با ظلم است و از دست ما کاری برنمی آيد ف حق را فقط در خاطره ی شهدا می شود زنده نگه داشت .

- می بينی جانم . عاقبت مقر آمدی . آخر اين همه خاطره ی حق که با تن اين همه شهيد دفن شد ، کی به برافتادن ظلم کمک کرد جانم ، که تو حالا می خواهی ادای شهدا را دربياوری؟

- همين که من و تو به اميدی حرکت کرديم ، شهدا را پيش چشم داشتيم . می خواستيم ميراث آن ها را حفظ کنيم . می دانی آقا سيد ! درست است که شهادت دست ظلم را از جان و مال مردم کوتاه نمی کند ، اما سلطه ی ظلم را از روح مردم می گيری . مسلط به روح مردم خاطره ی شهدا است ، و همين است بار امانت . مردم به سلطه ی ظلم تن می دهند ، اما روح نمی دهند . ميراث بشريت همين است . آن چه بيرون از دفتر گنديده ی تاريخ به نسل های بعدی می رسد ، همين است .

- آخر جانم ، اگر فقط مقاومت در قبال ظلم هدف بود باز حرفی . اما جانم ، مقاومت که هدف نيست . برانداختن ظلم هدف است .

- می بينی که نشد . با اين توپ هم داشتيم .

- جانم ، هزار کار دارم . عاقبت راه می افتی يا نه ؟

ميرزااسدالله گفت :

- نه ، فقط از فردا می روم دم در مسجد جامع .

- پس جانم تصميم گرفته ای خودت را فدای هيچ و پوچ کنی ؟ هان ؟

- نه . می خواهم زندگيم را جبران کنم .

- تو که جانم ، با ماندنت داری زندگيت را از دست می دهی .

- نه می خواهم يک بار ديگر خودم را امتحان کنم . می مانم و به زندگيم معنی می دهم .

- معنی زندگی تو بچه هات هستند .

- نه . اگر به جبران اين همه نعمتی که حرام کرده ام توانستم چيزی بدهم ، زندگی ام را معنی کرده ام . اين بچه ها دوام طبيعی زندگی اند . دوام طبيعی من اند . نه معنای بشری زندگی . تخم که از درخت افتاد . بايد سبز کند . اما من که درخت نبوده ام . من که زندگی نباتی نکرده ام . به جای من هر کسی ديگر می توانسته پدر باشد . پدر اين بچه ها يا هر بچه ی ديگر . اما هيچ کس ديگر نمی تواند ، يعنی نتوانسته به جای من ميرزااسدالله کاغذنويس در مسجد بشود . اين بار فقط من به دوش داشته ام . نمی توانم وسط ميدان بگذارمش و فرار کنم . بايد به منزل برسانمش .

- جانم ! من يک عمر به دست تو نگاه کردم . يک عمر حسرتت را خوردم . اما درين قدم آخر نمی توانم پا جای پای تو بگذارم. بدجوری کله خری می کنی ، جانم .

- در عوض راحت می شوی آقا سيد ! با خودت تنها می مانی . آخر منی گفته اند و تويی !از زنت هم که خيالت راحت است . فقط بهش بسپر کار قالی بافی را ول نکند . شايد زرين تاج هم بتواند بچه ها را زير پر و بال قالی بزرگ کند . بعد هم سری بزن به مشهدی رمضان علاف و حسن کمانچه ای . ازشان بخواه . شايد باهاتان بيايند .

و به اين جا حرف و سخن شان تمام شد . ميرزاعبدالزکی تابه خانه برسد ، همين جور نان و آزوقه و خال روی دست هاشان مشغول بود ، قلندرها در خفا بارهاشان را بستند و باروت های باقی مانده را بار کردند و توپ هارا از کار انداختند و اسب و استر ها را تيمار کردند و بهترين تفنگ ها را انتخاب کردند و باقی را شکستند و يا سوزاندند و وقتی شهر از پا افتاد . خانلرخان را به عزت و حترام تمام سوار اسب کردند با صدو بيست نفر از زن های جوان حرمسرا ، که به کجاوه نشانده بودند ، و از دروازه ی شرقی شهر بی سرو صدا به سمت هند گريختند . اما آتش اجاق هاشان پای توپ های از کار افتاده تا نصف شب می سوخت .

صبح فردا اهل شهر به سرکردگی ميزان الشريعه و مامورهای خفيه ی شهر ، همه سرو پای برهنه و قرآن به سر و نان و نمک در سينی گذاشته ، از دروازه ها آمدند بيرون و رفتند به استقبال اردوی حکومت . قبله ی عالم هنوز خواب بيدار شد .ميزان الشريعه و هفت نفر از بازارهايی که همان روز صبح از دوستاق خانه آزاد شده بودند ، به حضور پذيرفته شدند و ميزان الشريعه تبريک گفت و دعا کرد و به حال خانلر خان دل سوزاند ، و قبله ی عالم چاشت نکرده ، سوار شد و با کبکبه و دبدبه وارد شد . درست است که قلندرها همه فرار کرده بودند ، اما بيا و ببين که چه بگير بگيری شد! دويست تا از خانه های شهر غارت شد ، و بيش تر خانه ی آن هايی که قبل از محاصره از شهر فرار کرده بودند ؛ و هفت نفر از بی باعث و بانی ها را به عنوان سرکردگان قلندرها ، همان جلو موکب قبله ی عالم قربانی کردند و هزار نفر را گرفتند و بردند دوستاق خانه . و فردا هفت نفر از حبسی ها را جلوی دروازه ارگ دار زدند و هفتاد نفرشان را شمع آجين کردند ؛ يا توی پوس گاو دار زدند و هفتاد نفرشان را شمع آجين کردند ؛ يا توی پوس گاو تپاندند و درش را دوختند ؛ يا شيشه ی مذاب تو چشم هاشان ريختند ، يا توی ديگ آب جوش فروشان کردند . هفت صد نفر را هم قرار شد تبعيد کنند و از باقی هر که توانست باجی بدهد ، آزاد شد و هرکه نتوانست سيل کسی را چرب کند ، ماندگار گوشه ی دوستاق خانه شد .

جان دلم که شما باشيد ، از آدم های قصه ی ما ميرزاعبدالزکی و حسن آقا و برادرهاش که باقلندرها رفتند . مشهدی رمضان علاف که از زندگی سير شده بود و حاضر نبود با قلندرها برود ، گرفتار شد و روز بعد شمع آجينش کردند . حسين کمانچه ای هم که يک عمر ميان داری مجالس بزم و رزم را کرده بود ، ماند و گرفتار شد که دست باقی مانده اش مجالس بزم و رزم را کرده بود ، ماند و گرفتار شد که دست باقی مانده اش را از درازا نصف کردند و از پا دارش زدند . اما خان دايی دار و ندار خوش را يک روزه خرج کرد تا به کمک ريش سفيدهای شهر و ديدن دم ميزان الشريعه و کلانتر و داروغه و پيشکار ، اسم ميرزااسدالله را توی صورت تبيعيدی ها جا داد . ديگر برای تان بگويم درخشنده خانم به حرمسرای خانلرخان نرفت که هيچ چی ، به اسم قالی بافی ، خانه ی حاج ممرضای مرحوم را هم از غارت شدن نجات داد و کارش کم کم به جايی کشيد که قالی های دست بافتش تا پتل پورت و چين و ماچين رفت ؛ و زرين تاج خانم و بچه ها اسباب کشی کردند و رفتند خانه ی خان دايی . و هنوز جنازه ها بالای دار بود و گلل های شقايق تو يونجه زار زير توتستان های بريده ی اطراف شهر ، تازه سر زده بود که يک روز صبح ، خان دايی با حميده راه افتادند ، و کپنک و چاروخ و عصای گره گوله دار ميرزااسدالله را بردند دم در دوستاق خانه که ميرزا پوشيد و سرگذاشت به بيابان .

پس دستک

9

...حالا برگرديم سرقصه ی آقا چوپان خودمان که آن جوری وزير شد و آن جوری مرد .

جان دلم که شما باشيد ؛ ديديد که پسرهاش برگشتند ، به شهر و چون کار ديگری از دست شان برنمی آمد ، به شراکت هم ، شدند مکتب دار . اما از آن جا که اگر شريک خوب بود ، خدا برای خودش می گرفت ، دوتا برادری با هم نساختند . به خصوص که مکتب داری در آن دور و زمانه چندان رونقی نداشت و به زحمت می شد نان دو تا خانواده را ازش درآورد . اين بود که يکی از برادرها سهمش را فروخت به يک غريبه و رفت سراغ بازی ها يا آشنا روشناهايی که در زمان حيات باباش ، توی دريا و ديوان پيدا کرده بود . هرچه را از فروش سهم مکتب خانه گير آورده بود ، خرج کرد و به اين و آن باج سبيل داد تا عاقبت شد يک ميرزابنويس ديوانی . و پس از طی مراحل و مدارج . عاقبت رسيد به منصب ملک الشعرايی دربار . اما آن يکی برادر که پوست کلفت تر بود در مکتب داری دوام آورد و آورد و آورد تا سهم آن آدم غريبه را هم خريد و برای خودش شد يک مکتب دار بنام شهر . و از قضای کردگار راويان اخبار چنين روايت کرده اند که قصه ی ما را هم همين برادر مکتب دار نوشت و از خودش به يادگار گذاشت . اما ناقلان آثار دو دسته شدند . يک دسته گفتند قصه ی ما را ميرزاعبدالزکی نوشت که همراه قلندرها رفت به دربار هند که گبر و جهود و مسلمان و نصاری با هم دور يک سفره می نشستند و در آن بکش بکش شيعه و سنی ، ادعای صلح کلی می کردند . و يک دسته ی ديگر از همين ناقلان آثار گفتند که نه . قصه ی ما را خود ميرزااسدالله پس از بيست سال قلندری و سير و سياحت نوشت ؛ چرا که در آخر يکی از نسخه بدل های قصه آمده که :

 « جان پسر ! اگر يادت باشد ، يک روزی با هم از ارث و ميراث حرف می زديم و من چيزهايی برات گفتم که گمان نمی کنم فهميده باشی . به هر صورت ، اين قصه ارث من برای تو . اين را هم بدان که بابای من يک ارث ديگر هم برايم گذاشته بود که حيف ! نتواسنتم بگذارمش برای تو . به دردت هم نمی خورد . يادت هست آن کپنک پاره و چاروخ و عصايی که مادرتان از دست شان ذله شده بود ؟ آره باباجان . آن ها هم ارث بابای من بود . و حالا به درد خود خورد . »

اما برای ما که نه از راويان اخباريم و نه از ناقلان آثار ، چه فرقی می کند که قصه را که نوشته باشد ؟ اين است که قصه ی خودمان را تمام می کنيم تا کمی هم به حال کلاغه دل بسوزانيم که بازهم به خانه نرسيد .